Η ουτοπία της νοσταλγίας…

Οι αφορμές είναι πολλές και μεγεθύνονται περισσότερο από το κλίμα των ημερών. Ακόμη και η πολύ καλή έκθεση «Πολυκατοικία» στην Ελλημοαμερικανική Ενωση που καταγράφει πώς καταστάλαξε στο σημερινό αστικό μας τοπίο μία αρχιτεκτονική κατασκευή, στάθηκε η αφορμή για να ρίξω ματιές στο παρελθόν. Οι αναμνήσεις οι δικές μου αλλά και φίλων, γνωστών και διαδικτυακών κοινωνών, εν είδει λεκτικών καρτ ποστάλ που περιγράφουν Χριστούγεννα περασμένων δεκαετιών ή το περίφημο ενσταντανέ του Κώστα Μπαλάφα από τη γιορτινή οδό Σταδίου της δεκαετίας του 1960 κυριαρχούν αυτές τις μέρες. Παιδικές φωτογραφίες μας μπροστά σε, ελαφρώς τσουρομαδημένα, χριστουγεννιάτικα δένδρα με υαλοβάμβακα σε ρόλο χιονιού στα κλαδιά τους και δίπλα σε φουσκωτούς, πλαστικούς Αγιοβασίληδες, πυροδοτούν τη νοσταλγία. Που καλλιεργείται ακόμη περισσότερο από συζητήσεις (γύρω από τραπέζια με αποφάγια γαλοπούλας, παραδοσιακών λαχανοντολμάδων και κις ο καμαμπέρ ε σαμπινιόν) για εγκλήματα και εκτροπές των ημερών με την κλασική επωδό «Μα πώς καταντήσαμε έτσι, παλιά δεν γίνονταν αυτά». Και ως κερασάκι στην τούρτα ήρθε και κάθισε η αναφορά στο σάιτ του Παναγιώτη Λαφαζάνη ότι τη δεκαετία του 1960 αγόραζες κουραμπιέδες με oγδόντα δραχμές το κιλό άρα «πού ήμασταν, πού φτάσαμε» και «κάθε πέρυσι και καλύτερα».

Οντως λοιπόν κάθε πέρυσι και καλύτερα; Το «ναι» είναι μια πολύ βολική απάντηση και ακόμη βολικότερη το «κάθε περασμένη δεκαετία και καλύτερα» μέχρι να αράξουμε στο λιμανάκι της παιδικής μας ηλικίας. Η πραγματικότητα όμως δεν είναι καθόλου έτσι. Για παράδειγμα, η οδός Σταδίου, έτσι όπως την βλέπουμε στη φωτογραφία του Μπαλάφα και μέσα από τη διάθλαση του χριστουγεννιάτικου φωτισμού, είναι μία στιγμιαία εικόνα. Δεν αποτυπώνει την καθημερινότητα που μόνο ειδυλλιακή δεν ήταν εκείνη την εποχή. Ή μάλλον, ακόμη και αν ήταν για όσους τη ζούσαν τότε, πολύ θα μας στρίμωχνε, πολύ θα μας στεναχωρούσε, πολύ θα μας μιζέριαζε σήμερα. Μία εποχή πολύ χαμηλών απαιτήσεων ως προς τα «αναγκαία» σε μία χώρα που τη χώριζαν από την Κατοχή, όσα περίπου χρόνια μας χωρίζουν σήμερα από τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, άντε από το Millennium. Με τον Εμφύλιο πολύ πρόσφατο και τις πληγές του ακόμη ανοιχτές. Εποχές που οι δημόσιοι υπάλληλοι, όχι οι εργάτες, «γύριζαν» τα κουστούμια και τα παλτό για να δείχνουν πιο καινούργια. Μια εποχή που το όνειρο των παιδιών στις «επαρχίες της Αθήνας» ήταν ένα ζευγάρι παπούτσια που δεν θα μπάζει νερά, όχι το καινούργιο μοντέλο κινητού. Μια εποχή που την ωραιοποιούμε άκριτα για να αισθανθούμε και λίγο ήρωες και κάπως survivors αφού μας καλλιεργεί την ψευδαίσθηση ότι η σημερινή είναι πολύ δύσκολη, πολύ άθλια.

Και να πεις ότι ήμασταν καλύτεροι άνθρωποι τότε; Ούτε καν. Για να δούμε λίγο τα εγκλήματα εκείνων των καιρών ή τις εκτροπές των συμπεριφορών. Εκτός και αν θεωρούμε ως «καλύτερο» ότι κρύβονταν πίσω από κλειστές πόρτες και κλειστά στόματα.

…και οι πειρασμοί της

Γιατί λοιπόν έχουμε τόση ανάγκη τη νοσταλγία; Ή, μάλλον, την έχουμε όντως ανάγκη ή πρόκειται για μία συναισθηματική συνθήκη; Ας αφήσουμε τον Τίτο Πατρίκιο να δώσει την απάντηση μέσα από τον πρόλογο του βιβλίου του «Ο πειρασμός της νοσταλγίας» (εκδόσεις Κίχλη).

«Δεν θέλω να αναλογίζομαι συνεχώς τα περασμένα. Προσπαθώ να στρέφω την προσοχή μου σε όσα συμβαίνουν τώρα. Ομως ύστερα από λίγο αρχίζουν κι αυτά να βυθίζονται στο παρελθόν. Οπότε αισθάνομαι πως καλύτερα να μην τ’ αφήσω να χαθούν. Ετσι, προσπαθώ να κρατήσω στην επιφάνεια τα όσα ζήσαμε, τα όσα έζησα ακόμα ως προχθές. Κι ασήμαντα αν είναι, ρίχνουν κάποιο φως στα σημερινά. Πάντως, όταν τα αφηγούμαι, τα πιο μύχια τα λέω κάπως παραλλαγμένα. Τα πιο επικίνδυνα τα κρατάω για μένα».

Περισσότερο λοιπόν συνθήκη που γίνεται κι αυτή ανάγκη. Μην ξεχνάμε άλλωστε ότι η «νοσταλγία» και το «νόστιμο» έχουν την ίδια ρίζα. Τη λέξη «νόστος», δηλαδή την «επιστροφή». Σε ό,τι μας κάνει να νιώθουμε πιο ωραία.