Η αποτυχία των πολιτικών ένταξης

Ο Θανάσης απόφοιτος Σχολής Μεταλλειολόγων του Πολυτεχνείου, η Μαρία στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου, η Βίκυ πέρασε στο Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης και εκείνη στο Πάντειο, η Γεωργία τελείωσε Φιλολογία στο Αριστοτέλειο, έκανε μεταπτυχιακά στη Γλωσσολογία και τώρα ασχολείται με την καταγραφή της Ρομανί, αλλά και ο Στέλιος που φοίτησε στο τεχνικό λύκειο και έγινε ψυκτικός, και άλλοι νέοι και νέες που σπάνε το στερεότυπο και, όπως λέει ο Θανάσης, «κινούν τα πράγματα να πάνε μπροστά». Αποτελούν πράγματι εξαιρέσεις, οι οποίες όμως σηματοδοτούν ότι κάτι δειλά αλλάζει. Αλλού οι αλλαγές είναι πολύ μεγαλύτερες, όπως για παράδειγμα τέσσερις Ρομά βουλευτές σε τέσσερα διαφορετικά κόμματα στην Ισπανία.

Γράφτηκαν πολλά αυτές τις μέρες για τη μοίρα της πιο περιθωριοποιημένης και αδικημένης κοινωνικής ομάδας. Δυστυχώς το θέμα έρχεται στη δημοσιότητα όταν η κοινωνία δείχνει το άγρια ρατσιστικό πρόσωπό της, σύντομα ξεχνιέται και οι Ρομά, οι Τσιγγάνοι, οι Γύφτοι (όπως αποκαλούνται ανάλογα με το υπόρρητο μήνυμα που εκπέμπεται) μένουν στην τύχη τους. Κυκλοφορεί και η άποψη ότι είναι ανυπότακτα, «ελεύθερα» πλάσματα που δεν θέλουν να αλλάξουν και να ενταχθούν κοινωνικά. Λες και υπάρχουν άνθρωποι που επιλέγουν να ζουν έτσι, κάποτε χωρίς ηλεκτρικό ή τρεχούμενο νερό, μέσα στη λάσπη και την εξαθλίωση για όσους ζουν σε καταυλισμούς. Δεν υπάρχει πιο τυφλή άποψη!

Ενώ όμως κάτι αλλάζει, όπως μεγαλύτερη συμμετοχή στην προσχολική εκπαίδευση, μείωση των παιδιών που εγκαταλείπουν πρόωρα το σχολείο, λιγότεροι γάμοι ανηλίκων, τα προβλήματα είναι ακόμη τεράστια. Δεν φτάνει η οικογένεια να θέλει να στείλει το παιδί στο σχολείο, πρέπει και το σχολείο να είναι έτοιμο να το δεχτεί. Επιπλέον οι αλλαγές που παρατηρούνται είναι αποτέλεσμα ατομικής ή οικογενειακής στρατηγικής ένταξης, τη στιγμή που απαιτούνται στοχευμένες δράσεις από την πλευρά της πολιτείας που να ακολουθούν μια συντονισμένη προσέγγιση. Η οποιαδήποτε διαδικασία ένταξης είναι αμφίπλευρη υπόθεση αλλά αναγκαστικά εκκινεί από τον ισχυρό. Αρα οι κυρίαρχοι εντάσσουν ή αποκλείουν και οι περιθωριοποιημένοι εντάσσονται ή αποκλείονται. Οι τελευταίοι είναι αδύναμοι, χωρίς ωστόσο να είναι άβουλοι. Για να μπορέσουν όμως να ενδυναμωθούν, χρειάζεται ένας μακρόπνοος ολιστικός σχεδιασμός που να στοχεύει στη στέγαση, την εργασία, την υγεία και την εκπαίδευση. Μέτρα στον έναν τομέα που δεν συνδέονται οργανικά με τους υπόλοιπους τομείς είναι καταδικασμένα να αποτύχουν. Εξίσου καταδικασμένα είναι τα μέτρα που σχεδιάζονται χωρίς τη φωνή των ίδιων των ανθρώπων που τους αφορούν.

Σε όλα όσα γράφονται αυτές τις μέρες για την αθλιότητα των συνθηκών της ζωής των Ρομά, η ελληνική πολιτεία θα μπορούσε να αμυνθεί λέγοντας ότι από το 1990 αποπειράται να συγκροτήσει ένα βιώσιμο πλαίσιο υποστήριξης για την κοινωνική ένταξη των Ρομά: με την πρωτοβουλία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ιδρύεται το Δίκτυο ΡΟΜ που αποτελείται από το σύνολο των δήμων στους οποίους ζουν Ρομά, δημιουργείται διυπουργική συντονιστική επιτροπή για τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την παρακολούθηση μιας εθνικής πολιτικής, δρομολογούνται πολυδάπανα προγράμματα εκπαιδευτικής παρέμβασης, ιδρύονται Ιατροκοινωνικά Κέντρα που αργότερα μετονομάζονται σε Κέντρα Στήριξης Ρομά και Ευπαθών Ομάδων και μετά σε Παραρτήματα Ρομά, ιδρύεται Ειδική Γραμματεία Κοινωνικής Ενταξης των Ρομά στο υπουργείο Εργασίας. Ωστόσο, «τι έχουν τα έρμα και ψοφάνε αφού με τον ήλιο τα μπάζω, με τον ήλιο τα βγάζω;».

Η απάντηση είναι πολύπλοκη και έχει βασανίσει όλους όσοι έχουμε δουλέψει με αντικείμενο την κοινωνική ένταξη. Εκτός από την αποσπασματικότητα των πολιτικών, την ασυνέχεια, την παράλληλη λειτουργία δράσεων και τη μη ενσωμάτωσή τους στον κύριο κορμό (όπως για παράδειγμα οι δράσεις στην εκπαίδευση), οι αντιστάσεις της κοινωνίας είναι τεράστιες. Οι Ρομά παραμένουν ανεπιθύμητοι άλλοι, πολιτισμικά ξένοι. Η κυρίαρχη ομάδα δύσκολα αντέχει τη συνύπαρξη χωρίς αναγκαστικά την αποποίηση, εκ μέρους των διαφορετικών άλλων, του εαυτού και του πολιτισμού τους. Αυτό όμως που κυρίως δεν απασχολεί την κυρίαρχη ομάδα είναι έννοιες όπως κοινωνική δικαιοσύνη, ανθρώπινα δικαιώματα και ίσες ευκαιρίες για όλους. Είναι ενάντια σε όλα τούτα που οι νέοι με τους οποίους άρχισα καταρρίπτουν το στερεότυπο του «φύσει ανένταχτου» Ρομά. Είναι ενάντια σε όλα τούτα που ο Θανάσης λέει «θα τα καταφέρω».

Η Θάλεια Δραγώνα είναι ομότιμη καθηγήτρια Κοινωνικής Ψυχολογίας