Η σκεπτόμενη καρδιά

To επεισόδιο αυτό θύμισε ο ισραηλινός συγγραφέας Νταβίντ Γκρόσμαν στην ομιλία που εκφώνησε πρόσφατα στο Αμστερνταμ παραλαμβάνοντας το βραβείο Εrasmus. Το θέμα του βραβείου φέτος ήταν το «tikkoun ‘olam», μια παλιά εβραϊκή έννοια που σημαίνει «βελτίωση του κόσμου» και αναφέρεται στην ηθική ευθύνη του καθενός απέναντι στην ευημερία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την προστασία του περιβάλλοντος. O Γκρόσμαν θα ήθελε πολύ να πληροφορήσει το ακροατήριό του ότι οι ανθρωπιστικές αυτές αρχές κυριάρχησαν στις τελευταίες εκλογές που έγιναν στην πατρίδα του. Δεν θα μπορούσε όμως να πει ένα τόσο κραυγαλέο ψέμα. Επέμεινε εντούτοις ότι υπάρχουν πολλοί άνθρωποι ακόμη στο Ισραήλ για τους οποίους η απελπισία, ή ακόμη και η απάθεια, είναι κάτι που ούτε μπορούν ούτε θέλουν να επιτρέψουν στον εαυτό τους.

«Ζώντας καθημερινά σε μια περιοχή καταστροφών», τόνισε, «γνωρίζω πόσο εύκολο είναι να υποκύψεις στον “κόσμο”, δηλαδή στον κυνισμό, την απάθεια, την απελπισία, κι από εκεί είναι βατός πια ο δρόμος προς τον θρησκευτικό φανατισμό, τον εθνικισμό, τον φασισμό». Ο κίνδυνος αυτός ελλοχεύει βέβαια παντού, το βλέπουμε με την άνοδο των ακροδεξιών και των λαϊκιστικών κομμάτων. Χρειάζεται λοιπόν να εφοδιαστεί κανείς με τα κατάλληλα εργαλεία για να αντισταθεί. Χρειάζεται να έχει πάντα στον νου του και ανθρώπους που αντιστάθηκαν σε πολύ πιο δύσκολες περιόδους.

Για τον πολυβραβευμένο ισραηλινό συγγραφέα, ένα τέτοιο πρότυπο είναι η Ολλανδοεβραία Ετι Χίλεσουμ, που έζησε στο Αμστερνταμ στη διάρκεια του Ολοκαυτώματος, κλείστηκε με τη θέλησή της στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Βέστερμπορκ και δολοφονήθηκε στο Αουσβιτς. Να τι έγραψε στο ημερολόγιό της: «Στο στρώμα μου τις νύχτες, ανάμεσα σε κορίτσια και γυναίκες που ροχαλίζουν ελαφρά, που ονειρεύονται φωναχτά, που κλαίνε απαλά, γυναίκες που στη διάρκεια της ημέρας έλεγαν “Δεν θέλω να σκέπτομαι”, “Δεν θέλω να αισθάνομαι, γιατί αλλιώς θα τρελαθώ”, αυτές τις νύχτες πλημμυρίζω καμιά φορά από μια τεράστια τρυφερότητα και μένω ξύπνια μουρμουρίζοντας μέσα μου “Aς γίνω η σκεπτόμενη καρδιά του στρατοπέδου, θέλω με όλο μου το είναι να γίνω η σκεπτόμενη καρδιά ενός ολόκληρου στρατοπέδου συγκέντρωσης”».

Εκείνη δεν μπορούσε να διεκδικήσει την ευτυχία. Εμείς, που ζούμε σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες, έχουμε αυτή την πολυτέλεια; Ναι, απαντά ο Γκρόσμαν, ο καθένας όπως το καταλαβαίνει, ο καθένας με τον τρόπο του. Εκείνος ήταν 8 ετών όταν του αποκαλύφθηκε η αλήθεια. Μια μέρα που πήγαινε σχολείο με το λεωφορείο της γραμμής 18, στην Ιερουσαλήμ, το ραδιόφωνο μετέδιδε μια συνέντευξη με τον πιανίστα Αρθούρο Ρούμπινσταϊν. «Κύριε Ρούμπινσταϊν», τον ρώτησε ο παρουσιαστής, «σήμερα που κλείνετε τα 75 σας χρόνια μπορείτε να συμπυκνώσετε την ύπαρξή σας σε μια φράση;». «Η τέχνη με έκανε έναν ευτυχισμένο άνθρωπο», απάντησε εκείνος. «Χάρις σ’ αυτήν, γνώρισα την ευτυχία».

Ο Γκρόσμαν τα ‘χασε μ ‘αυτή την κουβέντα. Εκείνα τα χρόνια, με τη βαριά σκιά του Ολοκαυτώματος να πλανάται πάντα πάνω από τα κεφάλια τους, η λέξη «ευτυχία» ήταν απαγορευμένη. Αρκετά χρόνια αργότερα διάβασε τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών και συνάντησε εκεί «το δικαίωμα στην αναζήτηση της ευτυχίας». Ζήλεψε αυτή την τολμηρή ελευθερία που οι Αμερικανοί είχαν δώσει στον εαυτό τους. Θυμήθηκε τα λόγια του Ρούμπινσταϊν. Και αποφάσισε ότι θέλει να γίνει καλλιτέχνης.

«Είμαι ένας άνθρωπος απολύτως κοσμικός», είπε ο Γκρόσμαν στο Αμστερνταμ. «Δεν μπορώ να πιστέψω σε έναν Θεό που θα με βοηθήσει να αντιμετωπίσω το χάος της ύπαρξης. Κι έτσι, το γράψιμο μου πρόσφερε το μέσο για να ζήσω, την τρομακτική αίσθηση του κενού, της βουτιάς στην απώλεια και την απόλυτη άρνηση της ζωής, μαζί με τη μεθυστική αίσθηση της ζωντάνιας και του θετικού χαρακτήρα της ζωής. Ακόμη και μετά την τραγωδία που μου συνέβη, όταν η οικογένειά μας έχασε στον πόλεμο τον γιο μας τον Ούρι, κατάλαβα ότι ο μόνος τρόπος να ξεπεράσω αυτή τη δυϊκότητα, τη δυϊκότητα της απουσίας και της παρουσίας – που ενσαρκώνει στα μάτια μου την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης – έγκειται στη διάσταση της δημιουργίας, της τέχνης».

Θα αποδειχθούμε ικανοί;

Ο συγγραφέας των βιβλίων «Γράφοντας μες στο σκοτάδι», «Η ζωή παίζει μαζί μου» και «Ενα άλογο μπαίνει σε ένα μπαρ» δεν θα μπορούσε να κλείσει μια τόσο σημαντική ομιλία χωρίς να αναφερθεί στον πόλεμο της Ουκρανίας. Οσο καλά κι αν ζούμε αυτή τη στιγμή, τόνισε, κινδυνεύουμε ανά πάσα στιγμή να χάσουμε την ελευθερία μας, να περικυκλωθούμε από την αυθαιρεσία, τον ρατσισμό, την τυραννία, να βρεθούμε αντιμέτωποι με μια βάρβαρη, απεχθή συμπεριφορά όπως αυτή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Αν συμβεί κάτι παρόμοιο, αν ο κόσμος μας βρεθεί σε μια κατάσταση παρόμοια μ’ αυτή που υφίστανται εκατομμύρια ουκρανοί πολίτες, θα θυμηθούμε άραγε, θα αποδειχθούμε ικανοί να ριχτούμε σε αυτή την ενδόμυχη και ηρωική αντίσταση, να συνεχίσουμε να είμαστε δηλαδή η καρδιά, η ευαίσθητη καρδιά, η μεγάλη, ανοιχτή, γυμνή καρδιά, χωρίς να πάψουμε ταυτοχρόνως να σκεφτόμαστε;