Η παρακμή (και η πιθανή αναγέννηση) της Δύσης

Διάφορα πρόσφατα αφιερώματα, άρθρα κ.λπ. προσπαθούν ανεπιτυχώς να αποδώσουν την (πολυσυζητημένη από τις αρχές του περασμένου αιώνα) έννοια της παρακμής της Δύσης στους συνήθεις υπόπτους, απαισιόδοξους, κινδυνολόγους, «κασσάνδρες» κ.λπ. (και επί τη ευκαιρία και στους «εθνικιστές»). Ασφαλώς, εάν η παρακμή ορίζεται από την οπτική σκοπιά ενός συστήματος αξιών που εκλείπει, θα μπορούσε να θεωρηθεί σχετική και υποκειμενική. Οι αξίες έρχονται και παρέρχονται. Η παρακμή τους και η αντικατάστασή τους από άλλες δεν συνιστούν αυτοδικαίως παρακμή.

Αλλά εάν εξετάσει κανείς τη μετεξέλιξη των αξιών υπό το αξιακό πρίσμα του ανθρωπισμού και της δημοκρατίας, τότε, χωρίς καμία αμφιβολία, συνιστά παρακμή η εγκατάσταση στο εσωτερικό της Δύσης θυλάκων παλινδρόμησης σε πρωτόγονες, ανορθολογικές και σκοταδιστικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης. Μορφές που ευνοούν τη βία, απορρίπτουν την ανοχή, ακυρώνουν την ισότητα των φύλων και την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών. Επομένως, τόσο η μαζική εισέλευση στις δυτικές χώρες τριτοκοσμικών πληθυσμών που δεν έχουν τη συλλογική εμπειρία του Διαφωτισμού, όσο και η άνοδος της Ακροδεξιάς (που απορρίπτει και αυτή τον Διαφωτισμό υπό άλλη σκοπιά) ως απάντηση σε αυτήν την εισέλευση, συνιστούν παρακμή. Η μαζική είσοδος των ασιατικών φύλων στη Δυτική Ευρώπη τον 5ο αιώνα μ.Χ. προκάλεσε την κατάρρευση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους και οδήγησε στον Μεσαίωνα. Αντιθέτως, η επιτυχημένη αντιμετώπιση των βαρβαρικών εισβολών από το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος διέσωσε τον πολιτισμό και τροφοδότησε την Αναγέννηση και μακροπρόθεσμα τη νεωτερικότητα.

Υπάρχουν όμως και αντικειμενικοί, υλικοί παράγοντες που σχετίζονται με την ακμή και την παρακμή των πολιτισμών. Η δημογραφία, η οικονομία, η τεχνογνωσία προσδιορίζουν την ανθεκτικότητα ενός πολιτισμού. Η Δύση σήμερα δημογραφικά καταρρέει. Οικονομικά βρίσκεται σε κρίση, το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει εξελιχθεί σε μια τεράστια κερδοσκοπική «φούσκα» χωρίς επαφή με την πραγματικότητα, ενώ οι δυτικές βιομηχανίες έχουν μεταφέρει τις υποδομές τους στην Ασία. Στον τομέα της τεχνογνωσίας, η Δύση χάνει από την Ασία τα πρωτεία (το μονοπώλιο το έχει χάσει προ πολλού) της ευρεσιτεχνίας. Ο πολιτισμός αποτελεί κρίσιμο παράγοντα επιρροής, αλλά η άσκηση επιρροής προϋποθέτει αυτοπεποίθηση και ανάδειξη οικουμενικών αξιώσεων. Αυτά η Δύση τα έχει αποποιηθεί χάριν της πολυπολιτισμικότητας, του αυτομαστιγώματος και της δολοφονίας της κλασικής παιδείας («Ποιος σκότωσε τον Ομηρο»). Τέλος, κομβικό ρόλο παίζει η ηγεσία, που συντονίζει, σχεδιάζει, εμπνέει, θέτει συλλογικούς στόχους και προτεραιότητες, λειτουργεί ως παράδειγμα, διαμορφώνει το κοινωνικό κλίμα. Η ηγεσία ασφαλώς αποτελεί συνάρτηση των δομών, επομένως δεν θα ανέμενε κανείς από την παρακμάζουσα Δύση κάτι καλύτερο από τους σημερινούς εμφανώς ανεπαρκείς ηγέτες της.

Το πιο επικίνδυνο σημείο είναι το γεγονός ότι, παρά τα παραπάνω, η Δύση διατηρεί το πλεονέκτημα της στρατιωτικής ισχύος. Η χρήση του πλεονεκτήματος αυτού (κυρίως η διπλωματική και όχι η πολεμική του χρήση) προϋποθέτει γεωπολιτική σοφία. Η οποία είναι ανύπαρκτη, διότι η σοφία χάθηκε μεταξύ της αναξιοκρατίας, της γραφειοκρατίας και κυρίως της απουσίας οράματος και της κατά συνέπεια ανάδειξης ενός πνεύματος απληστίας και ατομικισμού. Αυτό το πνεύμα έχει οδηγήσει πολλούς πολιτισμούς στο ιστορικό τους τέλος.

Ασφαλώς οι παραπάνω παράγοντες, αντιστρεφόμενοι, μπορούν να οδηγήσουν τη Δύση στην αναγέννησή της, σε μια διαφορετική και ίσως καλύτερη εκδοχή.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Παναγιώτης Κανελλόπουλος: ο πολιτικός, ο διανοούμενος και η εποχή του»