Ηρώ Κατσαρίδου

Ανήκω στην κατηγορία των ανθρώπων που δεν θυµούνται τα όνειρά τους. Η κούραση της ηµέρας, οι ανησυχίες αλλά και ο ενθουσιασµός για κάτι νέο αποτυπώνονται σαφώς στον ύπνο µου, αλλά το άλλο πρωί όλα έχουν περάσει και µε δυσκολία µπορώ να ανακαλέσω τις παραστάσεις που µε συντρόφευσαν τη νύχτα. Παρ’ όλα αυτά υπάρχει ένα όνειρο από τη νεαρή µου ηλικία που µε είχε σηµαδέψει και καθόρισε όπως φάνηκε στη συνέχεια τον τρόπο µε τον οποίο αντιµετωπίζω τα πράγµατα.

Ηταν στα χρόνια της εφηβείας και των αναστατώσεών της που θυμάμαι ένα επαναλαμβανόμενο όνειρο να με στοιχειώνει, τόσο που για χρόνια είχε καταλήξει να είναι ο χειρότερός μου εφιάλτης. Σε μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ύπνου και ξύπνιου δημιουργούσα στον νου μου την εικόνα του δωματίου μου στο σκοτάδι και σιγά σιγά ανυψωνόμουν μέχρι που έβλεπα τον κοιμισμένο μου εαυτό από ψηλά. Μια ανοίκεια, σχεδόν τρομακτική συνθήκη που μου προκαλούσε δυσφορία και από την οποία επιχειρούσα όλο αγωνία να βγω, να σηκωθώ από το κρεβάτι, να μιλήσω, να φωνάξω. Ομως τα μέλη μου δεν υπάκουαν, ούτε η φωνή μου ακουγόταν. Μια συνθήκη που για ένα μεγάλο διάστημα σχεδόν κάθε βράδυ φοβόμουν ότι θα επαναληφθεί και δυστυχώς για μένα επαληθευόμουν συχνά. Μια συνθήκη που ο Παπαδιαμάντης την αποκαλούσε βραχνά απηχώντας τη λαϊκή παράδοση, όπως λίγο αργότερα μου έμαθε στο μάθημα της λογοτεχνίας ο αγαπημένος μου φιλόλογος στο Λύκειο, ενώ οι Βυζαντινοί την προσωποποιούσαν στη μορφή ενός άσχημου νάνου που καθόταν στην άκρη του κρεβατιού ή ακόμη και πάνω στο στήθος του κοιμισμένου κόβοντάς του την ανάσα. Και κάπου εκεί διαπίστωσα ότι πρόκειται για κοινό βίωμα και όχι για μεταφυσική ιδιαιτερότητα ή εξωσωματική εμπειρία, όπως θα ήθελαν να πιστεύουν οι έφηβοι συνομήλικοί μου. Ηταν άλλωστε οι αρχές της δεκαετίας του 1990 και εμείς, η πρώτη γενιά που είχε γεννηθεί μετά τη Μεταπολίτευση, διαβάζαμε αχόρταγα βιβλία για πνευματικά ταξίδια, ονειρέματα και περάσματα σε άλλους κόσμους.

Η μεγαλύτερη όμως αποκάλυψη και συνειδητοποίηση του τι πραγματικά μου συνέβαινε πραγματοποιήθηκε μέσω της τέχνης. Πρέπει να ήταν περίπου την ίδια εποχή όταν ξεφυλλίζοντας παλιά βιβλία της μαμάς μου, κάτι ασπρόμαυρα πανεπιστημιακά συγγράμματα περασμένων δεκαετιών, έπεσα πάνω στην αναπαραγωγή ενός πίνακα που με συγκλόνισε βαθιά. Μια γυναίκα εικονιζόταν ξαπλωμένη, τα μάτια της κλειστά, η αγωνία χαραγμένη ευκρινώς στο πρόσωπο. Ενας δύσμορφος δαίμονας καθόταν στο στήθος της με το ενοχλητικά επίμονο βλέμμά του να διασταυρώνεται με αυτό του θεατή. Πάγωσα. «Ο εφιάλτης», διάβασα στη λεζάντα, του Γιόχαν Χάινριχ Φίσλι. Αδυνατούσα να πάρω τα μάτια μου από αυτή τη μικρή κακοτυπωμένη εικόνα, που μου έφερνε στον νου ολοζώντανα τη δική μου εναγώνια μάχη με τον κακό ύπνο. Ωστε αυτό ήταν. Ο βραχνάς της λαϊκής μας παράδοσης. Ο κακός νάνος των Βυζαντινών. Κι αυτή ήταν η δύναμη της ζωγραφικής. Αλλά και κάθε οπτικής τέχνης, όπως αντιλήφθηκα στην πορεία. Να οπτικοποιεί με τον πιο εύγλωττο τρόπο τους ενθουσιασμούς και τις αγωνίες, τους έρωτες και τις ανησυχίες, τις χαρές και τις λύπες των ανθρώπων. Μια γλώσσα που μας θυμίζει τι είναι ο άνθρωπος και διεισδύει στην ουσία του, μια γλώσσα ικανή να μεταφέρει το κοινό ανθρώπινο βίωμα.

Η Ηρώ Κατσαρίδου είναι ιστορικός της τέχνης, διευθύντρια του MOMus-Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης