Αποδεσμεύεται από τις συμβάσεις του ρεαλισμού

Οι ιμπρεσιονιστές, με την επαναστατική ορμή τους, βάλθηκαν να αποδομήσουν το θαυμαστό αναγεννησιακό οικοδόμημα της ζωγραφικής αναπαραστατικότητας, που στην εποχή τους είχε χάσει το δημιουργικό σφρίγος του και είχε απομείνει σαν ένα στείρο και καταπιεστικό «ακαδημαϊκό» πλαίσιο.

Εγκαταλείπουν τις μεγάλες θεματικές αφηγήσεις − θρησκευτικές, μυθολογικές, ιστορικές −, τις προγραμματικές και προσχεδιασμένες συνθέσεις και στρέφονται στις εικόνες και τους τόπους της ζωντανής καθημερινότητας. Βγαίνουν από το ημίφως των εργαστηρίων τους και εναρμονίζουν τα χρώματά τους με το ηλιακό φως. Αντιλαμβάνονται πια τη σκιά σαν χρώμα, απαλύνοντας έτσι την αντίθεση φωτός-σκιάς και απορροφώντας την τρίτη διάσταση, αυτή του βάθους, στην επιφάνεια του πίνακα.

Ο Σεζάν, από τη δεκαετία του 1880, δουλεύει συστηματικά για να αποδεσμευτεί από τις συμβάσεις της ρεαλιστικής αναπαράστασης, που στηρίζεται στη γραμμική προοπτική αλλά και στο σκιαγραφικό σχέδιο, για να αποδοθεί η τρίτη διάσταση. Στο έργο «Νεκρή φύση με φρουτιέρα» βλέπουμε πώς «υποσκάπτει» την αίσθηση του βάθους με σχεδιαστικές-μορφολογικές παραμορφώσεις, με την ισορροπημένη διασπορά θερμών και ψυχρών χρωματικών κηλίδων, μουντών και φωτεινότερων περιοχών, με την υφή των χρωματικών επιφανειών κτλ. Στόχος του να συνθέσει τη διακοσμητική ρυθμολογία μιας δισδιάστατης εικόνας.

Κάπου είκοσι χρόνια αργότερα, ζωγραφίζει επανειλημμένα και επίμονα το αγαπημένο του βουνό (Ορος Αγία Βικτωρία, 1906). Δεν υπάρχει σχέδιο, γιατί η γραμμή δεν υπάρχει στη φύση. Οι όγκοι, τα σχήματα, διαγράφονται από το χρώμα, την αντίθεση φωτεινών και λιγότερο φωτεινών τόνων και από την αντίθεση θερμών και ψυχρών χρωμάτων. Σύννεφα, ορεινοί όγκοι, βλάστηση, κτίρια έχουν την ίδια πυκνότητα, την ίδια διαφάνεια. Δεν υπάρχει βάθος, παρά μια επιφάνεια όπου κηλίδες χρωματικές συνθέτουν και αποσυνθέτουν μια «κινούμενη» εικόνα.

Κοιτάζω έργα του Πικάσο. Τον πρώτο του κυβισμό. Εργα του 1908, του 1909, τοπία παλλόμενα, αλλά σχεδιασμένα στιβαρά. Εργα του 1911, αναλυτικός κυβισμός. Κολλάω στο 1913-14. Συνθετικός κυβισμός του 1916. Παντού ο Σεζάν παρών. Ο Πικάσο, μέσα στον Σεζάν και ο Σεζάν μέσα στον Πικάσο, στρυμωγμένος όμως. Και εκεί που παρακολουθώ αυτό το τόσο βίαιο και απόλυτο επαναστατικό ξέσπασμα του Πικάσο, ξαφνικά το ίδιο 1916 από τον ίδιο ασφυκτικό εναγκαλισμό Σεζάν-Πικάσο, προκύπτει το πανέμορφο − νεοκλασικό το έχουν χαρακτηρίσει − «Πορτρέτο της Ολγας Πικάσο καθισμένης σε πολυθρόνα», τόσο κοντινό με το «Πορτρέτο της κυρίας Σεζάν σε κίτρινη πολυθρόνα 1888-90». Πόσο ωραία, πόσο γοητευτική, πόσο αναπάντεχη μπορεί να είναι η ζωγραφική.

Ο Αλέκος Λεβίδης είναι ζωγράφος, ακαδημαϊκός