Από το «Οχι» στο «Ισως»;

Υπάρχουν αποφάσεις που λαμβάνονται με κόπο, και άλλες που λαμβάνονται ακαριαία, σαν να σπάει ένα φράγμα μέσα στην ψυχή και ξεπετάγεται η θέληση. Ετσι ήρθε η απόφαση για το «Οχι» των Ελλήνων το ’40. Οταν βλέπει κανείς σήμερα φωτογραφίες από τις πρώτες μέρες μετά την κήρυξη του πολέμου, δεν μπορεί να μην προσέξει τι είναι χαραγμένο πάνω στα πρόσωπα των ανθρώπων. Οι εικόνες μαρτυρούν μία έξαρση τόσο πηγαία και τόσο δυνατή που δεν αφήνει παρά ελάχιστες σκιές από το φάσμα των θανάσιμων συγκρούσεων που θα ακολουθήσουν. Ανδρες κάθε ηλικίας προτάσσουν ένα πρόσωπο φωτισμένο παράξενα από ένα πείσμα που δεν έχει τίποτα το σκυθρωπό. Γυναίκες κοιτούν το άγνωστο με έναν τρόπο που δείχνει πως ξέρουν ήδη τι πρέπει να προλάβουν και τι να φροντίσουν. Σε όλες τις όψεις ακτινοβολεί η θέληση. Αλλά, ταυτόχρονα, δεν λείπουν και τα σημάδια μιας κάποιας έκπληξης για αυτό που συμβαίνει. Αυτές οι χειρονομίες, οι χαιρετισμοί, τα χαμόγελα των νεαρών που ανεβαίνουν στα τρένα για το μέτωπο, καθώς και όσων κατακλύζουν τις πλατείες, αφήνουν να φανεί ότι οι συναγερμένοι ξαφνιάζονται και οι ίδιοι με τον εαυτό τους. Μοιάζει να ανακαλύπτουν ένα θάρρος που νόμιζαν ότι είχε υποχωρήσει, μία ετοιμότητα να απαντούν σε προσβολές που φαινόταν να έχει καμφθεί.

Η αλήθεια είναι ότι οι παρατεταμένες αναστατώσεις και ταλαιπωρίες του πληθυσμού που είχαν προηγηθεί είχαν επιφέρει μία κόπωση που εκτός από τα σώματα είχε διαβρώσει και τα πνεύματα. Ηταν οπωσδήποτε βαθιά τα τραύματα από τη Μικρασιατική Καταστροφή, τις πολιτικές διαμάχες, τα βάρη που έριχνε πάνω στη χώρα το πλήθος των προσφύγων. Φτώχεια και έριδες, ο συνδυασμός που είναι ό,τι χειρότερο για την εθνική αυτοπεποίθηση. Να όμως που το χειρότερο τελικά αναχαιτίστηκε. Η αλαζονεία των επίδοξων εισβολέων έδωσε την ευκαιρία στους εξασθενημένους Ελληνες να αποδείξουν στον εαυτό τους πως δεν είχαν ξεπέσει τόσο ώστε να γίνουν εύκολη λεία. Αλλωστε, ποτέ στην ιστορία τους δεν είχε γίνει αυτό. Ηττες είχαν γνωρίσει, εξαναγκασμούς είχαν υποστεί, όμως η ατίμωση εκείνη που έρχεται όταν ένας πληθυσμός παραδίδεται στον εχθρό επειδή μέσα του δεν βρίσκει ισχυρούς λόγους για να αντισταθεί, αυτό ήταν μια πληγή που ποτέ δεν σημάδεψε την Ελλάδα. Σημάδεψε άλλους λαούς, παρά τα υλικά τους επιτεύγματα και τις πολιτικές τους δάφνες. Η Γαλλία είναι το κορυφαίο παράδειγμα, έτσι ταπεινωτικά όπως υπέκυψε στην ισχύ των Γερμανών. Στην περίπτωση της χώρας μας το ιταλικό τελεσίγραφο απορρίφθηκε χωρίς ενδοιασμούς, προκειμένου να διαλυθεί μέσα στα σπλάγχνα του λαού η υποψία ότι «δεν είμαστε πια αυτοί που ήμασταν κάποτε». Ζωήρεψαν ξανά ίχνη από την ορμή της εξέγερσης κατά των Οθωμανών, κι ακόμη από τον αρχαίο σπαρτιατικό ενθουσιασμό και την αθηναϊκή υπερηφάνεια σ’ αυτό το στοίχημα της αγωνιστικότητας. Οι καταβολές του στοιχήματος είναι παλιές, για αυτό και πέτυχε. Πέτυχε όμως και για έναν άλλο λόγο. Το ηθικό των στρατευμένων είχε για στήριγμά του το ηθικό ολόκληρης σχεδόν της κοινωνίας. Σε πολλές επιστολές στρατιωτών σταλμένες στους οικείους τους καταγράφεται καθαρά το πόσο πολύ επέδρασε στο φρόνημά τους το γεγονός ότι όλοι στα μετόπισθεν προσδοκούσαν από αυτούς το καλύτερο. Επιπλέον, εμπιστεύονταν τόσο τις ικανότητες όσο και τα ψυχικά τους εφόδια. Ο Τύπος, τα ραδιόφωνα, τα τραγούδια, η λογοτεχνία της εποχής είναι γεμάτα από προτροπές, από ενθαρρύνσεις, από την πίστη ότι ο φαντάρος στο μέτωπο είναι το άνθος του αμυνόμενου λαού. Από την καρδιά και το όπλο του κρέμονταν όλοι. Ηταν ο εντολοδόχος της γενέτειράς του, η οποία τον εμψύχωνε με αυτοσχέδιους θούριους, με στίχους, με γράμματα μανάδων, συζύγων, αδελφών, φίλων, μέσα στα οποία σπίθιζε η ελπίδα και σκεπαζόταν ο φόβος, όπως σκεπάζει κανείς μία ντροπή.

Μέσα στις εποποιίες προβάλλει πάντα ένα στοιχείο ακαμψίας. Οποιοι αναμετρώνται με τους εχθρούς, με τις συμφορές, με το πεπρωμένο, χρειάζεται να δίνουν στις πράξεις τους μια κατεύθυνση που δεν αλλάζει εύκολα. Το μέταλλο δεν μπορεί να λυγίζει με τις πρώτες πιέσεις. Γι’ αυτό και το «Οχι» του ’40 αντηχεί στα σύγχρονα αφτιά όλο και πιο αινιγματικό. Το ότι είναι αράγιστο περισσότερο εντυπωσιάζει παρά προκαλεί πραγματικό θαυμασμό. Πώς να θαυμάσεις κάτι που είναι τόσο μακριά από όσα συνηθίζεις να κάνεις ή νομίζεις πως πρέπει να κάνεις; Συνιστά πλέον κανόνα της ζωής το να ζυγίζει κάποιος διαρκώς τα υπέρ και τα κατά στο καθετί. Οχι όμως από σύνεση, αλλά από λιποψυχία. Μπροστά στο ενδεχόμενο να έρθουν τα πράγματα ανάποδα, αναβάλλει τις επιλογές του, αποφεύγει να κρίνει. Οι μακροπρόθεμοι σχεδιασμοί, οι έφοδοι προς το μέλλον, τα τολμήματα, και πολύ περισσότερο η έλξη προς τις περιπέτειες ή και οι τυχοδιωκτισμοί ανήκουν πλέον στον κόσμο των σκηνοθετημένων βραδινών θεαμάτων. Το αποτέλεσμα είναι η ψυχή να ζαρώνει από τις πολλές επιφυλάξεις. Πληθαίνουν εκείνοι που αναρωτιούνται τι είναι το πιο συμφέρον για την ώρα, για τη στιγμή. Διστάζουν όμως να το ακολουθήσουν, ακόμη και αν το εντοπίσουν. Γιατί φοβούνται μήπως κάνουν λάθος, και δεν αντέχουν να ζημιωθούν για μία φορά ακόμη.

Ετσι, η Ελλάδα πορεύεται από δισταγμό σε δισταγμό. Κυριαρχεί η αμφιβολία για το αν οι δρόμοι που πήρε η χώρα ήταν εκείνοι που της ταίριαζαν, για το αν τα δυσάρεστα που ενέσκηψαν τα τελευταία χρόνια οφείλονται περισσότερο στα ελαττώματα του λαού, της ηγεσίας, ή της Ευρώπης μέσα στην οποία βρεθήκαμε χωρίς να ξέρουμε τι χρειαζόταν ακριβώς να κάνουμε για να μείνουμε. Μοιραία αυξήθηκαν οι αμφιταλαντεύσεις και τα ερωτήματα που ανακυκλώνονται. Τι έπρεπε, άραγε, να γίνει ώστε να αποφευχθούν τα Μνημόνια; Τι έπρεπε να γίνει ώστε οι νέοι να μη δραπετεύσουν στο εξωτερικό με το άγχος ότι η ίδια η χώρα τους τούς στήνει παγίδες; Και ακόμη, αν δεχθούμε επίθεση από τους Τούρκους πώς θα αντιδράσουμε, και αν αντιδράσουμε στην αρχή σθεναρά, πόσο θ’ αντέξουμε να είμαστε σθεναροί και στη συνέχεια;

Τα πάντα είναι ασταθή, όταν αυτός που τα αντιμετωπίζει δεν έχει σταθερότητα μέσα του. Απεναντίας, το να χαράζουν μία γραμμή και να κινούνται με συνέπεια πάνω της είναι πάντα λυτρωτικό τόσο για τα άτομα όσο και για τα κράτη. Πάνω σε μία τέτοια γραμμή κινήθηκαν οι Ελληνες το ’40. Φώναξαν το «Οχι» επειδή αισθάνθηκαν ότι με μια τέτοια αδιάλλακτη φωνή προς τα έξω θα σταματούσαν οι εσωτερικοί ψίθυροι και οι αμφιταλαντεύσεις και θα πρόβαλλε, επιτέλους, ένας στόχος κοινός. Θα ήταν άραγε εφικτό κάτι παρόμοιο και στις μέρες μας; Μπορούμε να είμαστε τόσο συμπαγείς και αποφασισμένοι, αν χρειαστεί; Και μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι εκείνο που χρειάζεται είναι αυτό ακριβώς; Αδύνατον να απαντήσουμε ξεκάθαρα. Ζούμε σε εποχή αμφιβολίας. Επομένως η μόνη απάντηση φαίνεται είναι υποχρεωτικά το Ισως. Αλλά με το Ισως δεν μπορεί κανείς να ζήσει, παρά μόνο να αναβάλλει τη ζωή.

Ο Bασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών