Ενα φρόνημα ελευθερίας

Ο πόλεμος είναι τρομερό πράγμα. Αλλά η Ελλάδα, πράγμα παράδοξο, υποδέχτηκε την κήρυξη του πολέμου από τη φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι, στις 28 Οκτωβρίου 1940, με έναν παράξενο ενθουσιασμό. Με πατριωτική μέθη. Ενας λαός που προσπαθούσε να σταθεί στα πόδια του, έμπαινε σε μια περιπέτεια με αστάθμητες συνέπειες και, παρ’ όλα αυτά, αντιμετώπιζε την πρόκληση σαν ευκαιρία να αποδείξει ένα καλά κρυμμένο φρόνημα ελευθερίας.

Προσπαθώντας να εξηγήσω εκείνη την πάνδημη ενότητα κάτω από το ενιαίο πατριωτικό φρόνημα που φαινόταν ότι σκεπάζει πλήρως μια κατακερματισμένη χώρα που ακόμα πλήρωνε τις συνέπειες του Εθνικού Διχασμού καταφεύγω στα Τετράδια Ημερολογίου του Γιώργου Θεοτοκά (κυκλοφορούν με πρόλογο του Μαρκ Μαζάουερ και με επιμέλεια του Δημήτρη Τζιόβα από τις εκδόσεις του Βιβλιοπωλείου της Εστίας), στις καταγραφές ενός ιδεαλιστή της εποχής του, που έγινε δέκτης των μηνυμάτων της κοινωνίας. Περιγράφει τις πρώτες ημέρες, ένα κλίμα ευφορίας και προσδοκίας, το οποίο επιβεβαιώνεται και φουντώνει από τις πρώτες πληροφορίες που έρχονται από το μέτωπο. Οι επιτιθέμενοι έχουν αποκρουστεί, το αρχικό σχέδιό τους για μια αστραπιαία προέλαση ως την Αθήνα απέτυχε. «Οι Ιταλοί δεν καταλαβαίνουν τίποτα από μας, από τον τόπο μας, δεν διαισθάνουνται, δεν μαντεύουν», γράφει ο Θεοτοκάς. Και προσθέτει:

«Νόμιζαν ότι η Ελλάδα δεν είναι άλλο τίποτα παρά μια μεγαλύτερη Αλβανία, ένας τόπος χωρίς πολιτική αγωγή, χωρίς στρατιωτική τιμή και πολεμική παράδοση, χωρίς κανένα ήθος και καμιά βαθύτερη ευφυΐα, ένα Κράτος ψεύτικο που έμελλε να καταρρεύσει στο πρώτο φύσημα. Νόμιζαν ότι η πολιτική και στρατιωτική μας οργάνωση θα διαλυότανε μονομιάς, ότι η κοινωνία μας θα ήτανε πρόθυμη να δεχτεί το ιταλικό προτεκτοράτο είτε από δειλία, είτε από αμηχανία, είτε από υστεροβουλία χρηματική ή άλλη, ότι πολύ εύκολα θα σχημάτιζαν μια ελληνική κυβέρνηση δική τους […] Περιφρόνησαν ένα λαό που δεν τον γνώριζαν και ξαφνικά ανακαλύπτουν ότι ο λαός αυτός είναι ηθικά ανώτερός τους. Και εξακολουθούν να μην καταλαβαίνουν».

Ο Θεοτοκάς, μέλος μιας παρέας στην οποία συγκαταλέγονται ο Τσάτσος, ο Σεφέρης, ο Κανελλόπουλος, ο Κατσίμπαλης, ο Δημαράς, ο Θράσος και ο Νίκος Καστανάκης, δεν λέει λόγια του αέρα. Δεν είναι ένας διανοούμενος των μετόπισθεν, που περιμένει «τα παιδιά του λαού» να βγάλουν το φίδι από την τρύπα, δεν είναι ένας σχολιαστής εκ του ασφαλούς. Στην εγγραφή της 1ης Νοεμβρίου σημειώνει: «Θέλω να υπηρετήσω και δεν βρίσκω τον τρόπο. Διώχνουν τους εθελοντές. […] Αισθάνουμαι μειωμένος». Από τις 10 Νοεμβρίου αρχίζει να πηγαίνει στο σκοπευτήριο. Θέλει να είναι έτοιμος. Σε ένα μήνα κατατάσσεται. Δεν θα βρεθεί, όμως, στο μέτωπο. Θα μείνει στην Αθήνα στρατευμένος ως την είσοδο των Γερμανών.

Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η προσπάθεια του Θεοτοκά να αναλύσει το πατριωτικό πάθος του. Του έχει μεταγγίσει ο λαός «την πολεμική ορμή που τον κατέχει». Αισθάνεται μείωση να μην είναι στρατιώτης μια τέτοια στιγμή. Δεν θέλει να χάσει τις μεγαλύτερες μέρες που του προσφέρθηκαν, είναι η καλύτερη ευκαιρία να «ζήσει». Κι όταν πλέον αδυνατεί να περιγράψει ο ίδιος τα αίτια του πατριωτικού φρονήματος, καταφεύγει σε ένα δημοσίευμα εκείνων των ημερών, σε έναν φημολογούμενο λόγο του Κανάρη στα γεράματά του:

«- Λοιπόν, πώς το έκανες Ναύαρχε;

– Πώς το ‘κανα;.. Να, ξύπνησα ένα πρωί και είπα: Καπετάν-Κωνσταντή, θα πεθάνεις».

Ας τελειώνουμε με τους μύθους

Σκέπτομαι και ξανασκέπτομαι τι θα ήταν η χώρα αν η Ιταλία δεν είχε κηρύξει τον πόλεμο στην Ελλάδα το 1940. Οι απαντήσεις που μπορώ να δώσω είναι όλες υποθετικές. Η ουσία είναι ότι τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως ξεκίνησαν, μέσα στον πόλεμο αναδύθηκαν καλά κρυμμένες στρατηγικές. Εκεί φούντωσε κι ένας νέος εθνικός διχασμός που οδήγησε στον εμφύλιο. Δικαιολογούν την προσπάθεια του ΚΚΕ να καταλάβει την εξουσία οι εκτροπές της προπολεμικής περιόδου; Ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα η προσπάθεια να ταυτιστεί η Αριστερά με τον λαό και ο αγώνας της για την εξουσία με ένα ηθικό αίτημα ελευθερίας (ένα «ηθικό πλεονέκτημα» εκείνης της εποχής) απέναντι σε συλλήβδην δωσίλογους και μειωμένης εθνικής συνείδησης συνεργάτες των κατακτητών, αίσθηση που κυριάρχησε τα μεταπολεμικά και τα μετεμφυλιακά χρόνια; Με μια ζέση που φτάνει να κατηγορεί ακόμα και τις ελληνικές κυβερνήσεις στη Μέση Ανατολή ως φασιστικές ή πιστές στο καθεστώς Μεταξά. Δηλαδή φασίστες ήταν ο Εμμανουήλ Τσουδερός, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Σοφοκλής Βενιζέλος και οι υπουργοί τους;

Αν ήταν φασίστες και πρόθυμοι δωσίλογοι όσοι δεν ταυτίστηκαν με την Αριστερά και την αντίληψη του παλλαϊκού που καλλιέργησε, για ποιο λόγο να έχουν σπεύσει στο αλβανικό μέτωπο, να πολεμήσουν και να σκοτωθούν, αντί να προτιμήσουν να παραδοθούν; Ας τελειώνουμε με τους μύθους.