Ο γυμνός αγιατολάχ

Το κύμα των διαδηλώσεων στο Ιράν υπέρ των γυναικείων δικαιωμάτων, κατά της αστυνομίας των ηθών, έχει ρίξει για μία ακόμα φορά φως στην άρχουσα τάξη των μουλάδων και τις φαινομενικά απεριόριστες εξουσίες του Ανώτατου Ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει μια κυβέρνηση δύο επιπέδων. Το πρώτο, που αντιπροσωπεύει θεωρητικά τη λαϊκή κυριαρχία, περιλαμβάνει έναν πρόεδρο, επικεφαλής ενός ιδιαίτερα συγκεντρωτικού κράτους, ένα κοινοβούλιο επιφορτισμένο με την κατάρτιση και τη συζήτηση νόμων, και ένα δικαστικό σώμα που ελέγχει και ερμηνεύει αυτούς τους νόμους. Το δεύτερο επίπεδο, που αντιπροσωπεύει την κυριαρχία του Θεού, συνίσταται σε έναν και μόνο άνθρωπο: τον Ανώτατο Ηγέτη ή Φακίχ.

Ο Φακίχ έχει το απόλυτο μονοπώλιο της κρατικής εξουσίας. Διορίζει τον επικεφαλής της Δικαιοσύνης και μπορεί να αποπέμψει τον πρόεδρο κατά βούληση. Είναι αρχηγός των ενόπλων δυνάμεων και μπορεί να ασκήσει βέτο σε οποιονδήποτε νόμο. Είναι ένα αξίωμα τόσο αναχρονιστικό όσο και απολύτως μοναδικό. Είναι επίσης αιρετικό.

Ο σιισμός, όπως και ο χριστιανισμός, είναι μεσσιανικός. Το σιιτικό δόγμα λέει πως ο προσωρινός κόσμος και όλες οι ατέλειές του θα σαρωθούν μια μέρα από την εμφάνιση ενός προσώπου γνωστού ως Μαχντί. Μέχρι τότε, όλες οι κυβερνήσεις είναι προσωρινές και παράνομες, αφού κάθε άσκηση άμεσης πολιτικής εξουσίας θεωρείται σφετερισμός της θεϊκής εξουσίας του Μαχντί. Για το μεγαλύτερο κομμάτι των τελευταίων 1.400 ετών, λοιπόν, το σιιτικό ιερατείο αρνούνταν να παρέμβει στις κυβερνητικές υποθέσεις. Η έννοια του Φακίχ είναι κατασκευασμένη, την επινόησε ο άνθρωπος που πρώτος διεκδίκησε αυτή τη θέση: ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Ο ίδιος επέμεινε μάλιστα πως, ως υπαρχηγός του Μαχντί, η εξουσία του Ανώτατου Ηγέτη πρέπει να είναι ίδια όχι μόνο με εκείνη του Μαχντί, αλλά με εκείνη του ίδιου του προφήτη Μωάμεθ.

Ηταν τόσο αιρετική η θεωρία που απορρίφθηκε αμέσως από σχεδόν κάθε άλλον αγιατολάχ στο Ιράν, καθώς και σχεδόν όλους τους μεγάλους αγιατολάδες στη Νατζάφ του Ιράκ – το θρησκευτικό κέντρο του σιιτικού Ισλάμ. Εκείνο που έκανε τόσο ελκυστικό τον Χομεϊνί ήταν η ικανότητά του να ντύνει το ακραίο δόγμα του με τη λαϊκιστική ρητορική της εποχής. Απαξ και οι συνάδελφοί του εξαναγκάστηκαν στη σιωπή και οι θεοσεβούμενες μάζες του Ιράν ξεσηκώθηκαν, ο Χομεϊνί ήταν ελεύθερος να καταλάβει τον έλεγχο της μετεπαναστατικής κυβέρνησης. Πριν καταλάβουν οι περισσότεροι Ιρανοί τι είχαν δεχθεί, είχε εγχύσει τη δική του ερμηνεία περί Μαχντί στο πολιτικό βασίλειο, μετατρέποντας το Ιράν στην Ισλαμική Δημοκρατία και ανακηρύσσοντας εαυτόν τον πρώτο Φακίχ της χώρας.

Το 1989, ο Χομεϊνί πέθανε και το αξίωμα πέρασε στον διάδοχο που είχε προσωπικά επιλέξει, τον Αλί Χαμενεΐ, έναν μεσαίου επιπέδου κληρικό – παρότι ο Φακίχ είναι, υποτίθεται, η πιο πολυμαθής θρησκευτική Αρχή της χώρας. Ογδόντα τριών χρόνων σήμερα και με κακή υγεία, ο Χαμενεΐ πιστεύεται πως προετοιμάζει για διάδοχό του τον μεγαλύτερο γιο του, Μοχτάμπα, έναν κληρικό ακόμα πιο χαμηλόβαθμο από ό,τι ήταν ο ίδιος όταν επιλέχθηκε. Εφόσον συμβεί αυτό, οι διαδηλώσεις που θα ακολουθήσουν μπορεί να κάνουν την εξέγερση που βλέπουμε σήμερα να μοιάζει με νάνο. Ηδη, ένα από τα συχνότερα συνθήματα που ακούγονται αυτές τις ημέρες στους δρόμους είναι: «Μοχτάμπα, πρώτα θα σε δούμε νεκρό και μετά Ηγέτη».

O Ιρανοαμερικανός Ρεζά Ασλάν, βραβευμένος με Emmy και Peabody παραγωγός, είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, στο Ρίβερσαϊντ, και συγγραφέας