Ενα (έμμεσο) σχόλιο για το Νομπέλ Λογοτεχνίας

Ανήκω ξεκάθαρα σε αυτούς που θα πανηγύριζαν για τη βράβευση του Μισέλ Ουελμπέκ, ειδικά με βάση τα άλλα Νομπέλ που μας προτάθηκαν τα τελευταία χρόνια. Γιατί ο Ουελμπέκ δεν είναι απλώς μισογύνης αντιδραστικός, μισάνθρωπος πορνογράφος, ή μοναχικός ρατσιστής, όπως λένε οι εχθρές (κυρίως) αλλά και οι εχθροί του. Είναι ένας ιδιοφυής απελπισμένος που συνιστά την επιτομή της αντίθεσης στην τρέχουσα πολιτική ορθότητα. Σε ένα πλήρως διεθνοποιημένιο κόσμο, ο έρωτας, μας λέει εμμονικά ο Ουελμπέκ, διατίθεται στα ράφια του σουπερμάρκετ. Αν, ο πάλαι ποτέ Τρίτος Κόσμος μας είναι αδιάφορος μιας κι έπαψε πια  να αντιπροσωπεύει την υπανάπτυξη, αν οι μετανάστες έχουν πάψει να συνωστίζονται στα σύνορα της Ευρώπης απ’ τη στιγμή που ελαχιστοποιήθηκαν οι κοινωνικές παροχές και συρρικνώθηκε το κράτος πρόνοιας, αν οι έγχρωμες και σλάβες πόρνες καλύπτουν το συναισθηματικό κενό και την κατάρρευση της οικογένειας, αν ο μαζικός σεξοτουρισμός μετατρέπεται σε κυρίαρχο τρόπο παραγωγής ή αν ακόμη το μέλλον μας συντίθεται από κλώνους, τότε αναμφίβολα έχουμε να κάνουμε με ένα πολιτικό πρόγραμμα που η Δεξιά δεν τολμά μεν να το ψελλίσει αλλά που βρίσκεται στα μυαλά των περισσοτέρων.

Με άλλα λόγια, ο Ουελμπέκ δεν κομίζει απλώς μια πολιτισμική καινοτομία στους καιρούς μας αλλά κάνει πολιτική θέτοντας ουσιώδη ζητήματα που ατυχώς έχουν λείψει από την τρέχουσα πολιτική ατζέντα. Τώρα πλέον, στα τελευταία του βιβλία (όπως η Σεροτονίνη, η Υποταγή και η Εκμηδένιση) το κάνει με τρόπο περισσότερο κομψό από ό,τι  λ.χ. στην Πλατφόρμα όπου το Ισλάμ αναδυόταν ως το μείζον Κακό ή στο Η δυνατότητα ενός νησιού όπου ο έρωτας  περιοριζόταν στην κάτω του αφαλού ζώνη και οι ανθρώπινοι κλώνοι αδυνατούσαν να κατανοήσουν τι εννοούσαν οι προπάτορές τους με τη λέξη «αγάπη». Εντούτοις η θεματική του είναι ενιαία. Οι ήρωές του είναι  πολυπρισματικές αντανακλάσεις του εαυτού του – ενός ανθρώπου μοναχικού, βαθιά πληγωμένου από τη στέρηση οικογενειακής θαλπωρής, ξεριζωμένου από την εδαφική του επικράτεια, με σχεδόν νοσηρή απορία για την πραγματική φύση του ανθρώπου, με θετικά αισθήματα προς την τεχνολογική πρόοδο, κι ακόμη με πίστη στην αγορά ως το μικρότερο από όλα τα λάθη της ιστορικής πορείας μας πάνω στον πλανήτη.

Οι προφητείες, όπως έχω ξαναπεί, καλούν την κοινωνία σε αυτοδιάψευσή τους. Αυτό που προέχει στον Ουελμπέκ είναι το διανοητικό παιχνίδι που μας προτείνεται με βάση τα υπάρχοντα δεδομένα. Κι αυτά δεν είναι άλλα από τη διάχυτη αμηχανία μπρος στις μεταναστευτικές εισροές, την αστική βία, το στρεβλωμένο πολιτικό – μιντιακό παιχνίδι που ομνύει στις δημοκρατικές αρχές, την αποπνευματοποίηση, τον χυδαίο υλισμό/καταναλωτισμό, την κατάρρευση του κράτους πρόνοιας, τη διάλυση των όποιων κοινωνικών πυρήνων. Λίγοι θα διαφωνούσαν στις πιο πάνω διαπιστώσεις και όμως οι τρέχουσες ιδέες για έξοδο από την κρίση (την ευρωπαϊκή, την ελληνική, την παγκόσμια, διαλέγετε και παίρνετε) είναι απελπιστικά φτωχές, ανειλικρινείς και αδιέξοδες. Η έννοια της προόδου, λέει ο Ουελμπέκ, κείται θρυμματισμένη στο έδαφος, ο Διαφωτισμός και ο ορθολογισμός εξέπνευσαν, η βία θριαμβεύει παντού και η δυτική κοινωνία συρρικνώνεται δημογραφικά.

Εχουμε μπροστά μας ρέοντα, πλην όμως  δύσκολα βιβλία, που κάθε σελίδα τους γεννά  μια αντίδραση, ένα καγχασμό, ένα λυτρωτικό γέλιο, μια επίσκεψη στη βιβλιοθήκη για να αναζητήσουμε κάτι, μια διανοητική ή σωματική φαγούρα. Οι κεντρικοί ήρωες και αφηγητές του ζουν μόνοι, χωρίς φίλους, ίσως με περιοδικές ερωμένες οι οποίες, όλες απαρεγκλίτως, τους  εγκαταλείπουν. Δεν κατανοούν την τάση των νέων για πλουτισμό με κάθε μέσον ούτε το γιατί ο πολιτικός και πολιτισμικός διάλογος έχει καταντήσει τόσο ρηχός. Δεν κατανοούν ακόμη την απίστευτη γραφειοκρατία (τη «διοικητική απειλή») που στοιχειώνει τις ζωές μας. Καταφεύγουν ενίοτε σε σάιτ συνοδών, τρώνε μόνοι τα αποψυγμένα ετοιματζίδικα γεύματά τους, παρακολουθούν τις πολιτικές συζητήσεις στην τηλεόραση περισσότερο από συνήθεια και αναρωτιούνται τι πήγε στραβά μ’ αυτό τον δυτικό πολιτισμό, ρίχνοντας την κύρια ευθύνη στην πολιτισμική κόπωση, την αξιακή σχετικοποίηση, τη χωρίς όρια ελευθερία και στο πρακτικό επίπεδο, τη διάλυση της οικογένειας.

Στόχος και επικοινωνιακή στρατηγική του Μισέλ Ουελμπέκ είναι να προκαλέσει και να εξεγείρει. Το καταφέρνει μια χαρά καθώς οι ήρωές του είναι τραγικοί όχι μόνο ως φορείς πόνου αλλά και ως αποδέκτες της έλλειψης νοήματος, δηλαδή του υπαρξιακού δράματος της ανθρωπότητας. Και όμως, η πλατωνική Πολιτεία και οι λοιπές ανθρώπινες ουτοπικές συλλήψεις που σε μερικά έργα του βρίσκουν το αντίστοιχό τους στο μεταμοντέρνο ιδεώδες της αυτάρκους μεν, εξωστρεφούς δε αγροτουριστικής κοινωνίας, αφήνουν μια επίγευση αισιοδοξίας. Τουλάχιστον, κατά τον γάλλο συγγραφέα, θα είμαστε παρόντες ως είδος και σε πενήντα χρόνια, ίσως και σε πενήντα χιλιάδες χρόνια, ακόμη και μετά τον οριστικό θρίαμβο της φύσης.