Μην περιμένετε να φύγει ήσυχα

Η Βραζιλία προετοιμάζεται για μία αλλαγή πορείας. Ο ακροδεξιός της πρόεδρος, ο Ζαΐρ Μπολσονάρο, θα πρέπει να καταφέρει το ακατόρθωτο για να νικήσει τον κεντροαριστερό του αντίπαλο, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα. Ευρισκόμενος εντούτοις σε αμυντική θέση, ο Μπολσονάρο έχει δανειστεί μία σελίδα από το βιβλίο με τις στρατηγικές του Ντόναλντ Τραμπ. Αν χάσεις, απλώς ρίξε την ευθύνη στον Τύπο, τις δημοσκοπήσεις και τα μηχανήματα της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας. Αν μπορέσεις να πείσεις τις ένοπλες δυνάμεις ή πολιτοφυλακές να επέμβουν, ακόμα καλύτερα. Στο τέλος τέλος, η Βραζιλία έχει ζήσει τέσσερα επιτυχημένα στρατιωτικά πραξικοπήματα από τότε που έγινε δημοκρατία, το 1889, η μία χούντα μάλιστα διήρκεσε 21 χρόνια. Παρότι στις ΗΠΑ οι στρατηγοί αρνήθηκαν να βοηθήσουν τον Τραμπ να ανατρέψει το εκλογικό αποτέλεσμα, εξακολουθεί να μην είναι σαφές αν οι βραζιλιάνοι ομόλογοί τους θα κάνουν το ίδιο.

O Μπολσονάρο εκτοξεύτηκε στο προεδρικό μέγαρο πριν από τέσσερα χρόνια υπό ασυνήθιστες συνθήκες. Ο Λούλα, υποψήφιος του Κόμματος των Εργατών στις προεδρικές εκλογές του 2018, καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης 12 ετών για ξέπλυμα μαύρου χρήματος και διαφθορά. Ο υποψήφιος αντιπρόεδρός του, ο Φερνάντον Χαντάντ, πρώην δήμαρχος του Σάο Πάολο και υπουργός Παιδείας στην κυβέρνηση Λούλα, έμεινε με λιγότερες από έξι εβδομάδες μπροστά του προκειμένου να κερδίσει τη στήριξη των ψηφοφόρων. Αλλά το έρεισμα του Μπολσονάρο, ενός πρώην λοχαγού του στρατού, και βουλευτή με σημαία το «νόμος και τάξη», από το Ρίο ντε Τζανέιρο, πολλαπλασιάστηκε αφού δέχθηκε επίθεση με μαχαίρι κατά τη διάρκεια προεκλογικής συγκέντρωσης: τελικά επικράτησε του Χαντάντ με 55%-45% στον δεύτερο εκλογικό γύρο.

Ο Μπολσονάρο έδωσε τον τόνο της νέας κυβέρνησης διορίζοντας ακροδεξιούς ιδεολόγους σε πολλές κυβερνητικές θέσεις-κλειδιά. Διεθνώς, ευθυγραμμίστηκε αμέσως με την κυβέρνηση Τραμπ και έδειξε θαυμασμό για τον Πούτιν. Εκανε μεγάλες περικοπές στους προϋπολογισμούς της παιδείας, της υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών. Ενθάρρυνε την αποψίλωση του Αμαζονίου και στήριξε την εισβολή των εξορυκτικών και υλοτομικών συμφερόντων στα εδάφη των γηγενών. Ενίσχυσε επίσης τους επονομαζόμενους culture wars, τους πολέμους αξιών, καταγγέλλοντας την «ιδεολογία του φύλου», που ήταν μία μετωπική επίθεση στο φεμινιστικό κίνημα και το κίνημα των ΛΟΑΤ+.

Ωστόσο, η κακοδιαχείριση της κρίσης της Covid-19 αποξένωσε πολλούς υποστηρικτές του. Αρνήθηκε να φορέσει μάσκα. Διαφήμισε ψευδο-θεραπείες, α λα Τραμπ, και εμπόδισε την εφαρμογή ενός αποτελεσματικού εμβολιαστικού προγράμματος. Εφτασε σε σημείο να διατάξει να παραμείνει σφραγισμένος ο ιατρικός του φάκελος για 100 χρόνια. Εδειξε ελάχιστη συμπόνια για τους 680.000 Βραζιλιάνους που είχαν πεθάνει από τον ιό, και η δημοτικότητά του έπεσε σημαντικά.

Στο μεταξύ, ο Λούλα εξέτισε 580 ημέρες στη φυλακή, και αφέθηκε ελεύθερος όταν το Ανώτατο Δικαστήριο απέρριψε τις κατηγορίες εις βάρος του λόγω διαδικαστικών σφαλμάτων και έλλειψης στοιχείων. Εχοντας ανακτήσει τα πολιτικά του δικαιώματα και το δικαίωμα να διεκδικήσει ξανά την προεδρία, είδε αμέσως τα ποσοστά του στις δημοσκοπήσεις να εκτοξεύονται.

Οι προσπάθειες του Μπολσονάρο να υπονομεύσει το σύστημα ψηφοφορίας της χώρας έχουν προσκρούσει μέχρι στιγμής σε σθεναρή αντίσταση. Η Βραζιλία προστατεύει αποτελεσματικά τα δημοκρατικά της δικαιώματα ψήφου – εδώ και 90 χρόνια, ένα ειδικό δικαστήριο εποπτεύει την εκλογική διαδικασία, επικεφαλής είναι ένα μέλος του Ανώτατου Δικαστηρίου. Το 1996, η Βραζιλία αντικατέστησε τα χάρτινα ψηφοδέλτια με μηχανήματα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, που έχουν αποδειχθεί απρόσβλητα στη νοθεία. Τον Αύγουστο, απαντώντας στις αξιώσεις του Μπολσονάρο να επιτηρήσουν οι ένοπλες δυνάμεις τα εκλογικά αποτελέσματα, κάποιοι από τους πλέον εξέχοντες δικηγόρους και τα δημόσια πρόσωπα της Βραζιλίας εξέδωσαν ένα μανιφέστο υπέρ της δημοκρατίας, το οποίο υπέγραψαν ένα εκατομμύριο Βραζιλιάνοι.

Πιθανόν οι απειλές του Μπολσονάρο να είναι απλώς ένας τρόπος να εδραιώσει τη βάση του, ως ένα μπλοκ πίεσης για μελλοντικές διαπραγματεύσεις προκειμένου να αποφύγει την ποινική δίωξη για κυβερνητική κακοδιαχείριση και διαφθορά. Ισως όμως και να καταφύγει στη βία. Κατά γενική ομολογία, αυτές είναι οι πιο κρίσιμες εκλογές από όταν επέστρεψε η Βραζιλία στη δημοκρατία, στα τέλη της δεκαετίας του 1980.

O Τζέιμς Ν. Γκριν είναι καθηγητής βραζιλιάνικης ιστορίας και κουλτούρας στο πανεπιστήμιο Brown του Ρόουντ Αϊλαντ και πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ανεξάρτητου ιδρύματος Washington Brazil Office