Η μαμά μας η Αθήνα

Αύριο έχουμε γενέθλια. Η Αθήνα γίνεται 188 ετών. Τόσα έχουν περάσει από τις 18 Σεπτεμβρίου του 1834 όταν ανακηρύχθηκε «βασιλική καθέδρα» και πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Δεν ήταν η πιο μεγάλη ούτε η πιο οργανωμένη πόλη εκείνης της εποχής. Δεν είχε καν την προοπτική που εξασφάλιζε στον Πειραιά το μεγάλο, φυσικό λιμάνι του. Ενα ρημαγμένο σκορποχώρι ήταν – άντε, κωμόπολη – γύρω από την Ακρόπολη, με, περίπου, 1.600 φτωχόσπιτα (σύμφωνα με καταγραφή που είχε γίνει λίγα χρόνια πριν από τους… παπάδες των ενοριών), μισοκατεστραμμένα κι αυτά από τις πολιορκίες και τις μάχες της Επανάστασης. Και με 8.000, πάνω – κάτω, κατοίκους οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι και μικροεπαγγελματίες. Χωρίς στοιχειώδεις υπηρεσίες και υποδομές, χωρίς υποτυπώδη πολεοδομία. Αλλά με ένα παρελθόν 2.500 χρόνων που ήταν ακόμη παρόν στα ανακατεμένα αρχαία και νεότερα γκρεμίδια της. Ετσι, οι βαυαροί βασιλείς της Ελλάδας αποφάσισαν να εξασκήσουν πάνω σε αυτήν τη γη τον ρομαντισμό τους αφού την απόφαση του Οθωνα επηρέασε η αρχαιολατρία του πατέρα του, βασιλιά Λουδοβίκου.

Το πώς εκείνο το ρημαδοχώρι μεταμορφώθηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες σε «πρωτεύουσα» ή, έστω, σε άστυ αποτελεί, για τα δεδομένα της εποχής, ένα θαύμα. Για να το σκεφτούμε λίγο. Μια πόλη σχεδιασμένη επί χάρτου, που χτιζόταν εκ θεμελίων και όπου οι σαστισμένοι φουστανελάδες αυτόχθονες και όσοι συνέρρεαν από την επαρχία, έπρεπε να «συγκατοικήσουν» με τους Βαυαρούς που έφεραν τα δικά τους ήθη και τους «αριστοκράτες» της Επανάστασης. Και προς τα τέλη του 19ου αιώνα η Αθήνα είχε ήδη διαμορφώσει το κρατικό, αστικό, ταξικό, πολιτισμικό, πολιτικό, πνευματικό, οικονομικό και παραγωγικό προφίλ μίας, έστω και βαλκανικής, πρωτεύουσας. Που μπορούσε να φιλοξενήσει τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες και διεθνείς εμπορικές εκθέσεις.

Το θαύμα έγινε τραύμα όταν οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής διπλασίασαν, μέσα σε λίγους μήνες, τον πληθυσμό της. Που ξαναέγινε θαύμα αφού οι Μικρασιάτες ανέπτυξαν τις δικές τους γειτονιές και πλούτισαν τα ήθη της Αθήνας με τις τέχνες τους και τον δικό τους πνευματικό και υλικό πολιτισμό. Και ξαναέγινε τραύμα στην Κατοχή και τα Δεκεμβριανά, τραύμα που την αιμορράγησε. Κι έτσι πήγε από τότε έως τώρα, από το θαύμα στο τραύμα. Αστυφιλία και αντιπαροχή τη γέμισαν με διαμερίσματα – κλουβιά, διαμόρφωσαν μια κακοποιημένη αισθητική ως αναγκαίο κακό, μεγάλα έργα και επεμβάσεις την έκαναν, ίσως, να μοιάζει περισσότερο με ευρωπαϊκή πρωτεύουσα αλλοιώνοντας όμως την ταυτότητα της παράδοσής της, η άναρχη επιχειρηματικότητα την τσάκισε και ο «αναρχικός δικαιωματισμός» την πληγώνει ακόμη, δήμαρχοι, κατά καιρούς, την κακομεταχειρίστηκαν, η οικονομική κρίση και τα συνεπακόλουθά της τη «σκουπιδοποίησαν».

Κι όμως, αυτή η πόλη που αγαπάμε να μισούμε είναι η Αθήνα που αντιστέκεται, η Αθήνα που επιμένει. Ισως διότι είναι τόσο νέα αν συγκρίνουμε τη σύγχρονη ηλικία της με τους αιώνες «διαρκούς ζωής» άλλων ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Ούτε καν τα διπλά χρόνια της βασίλισσας Ελισάβετ δεν έχει. Δεν είναι καν η «γιαγιά μας η Αθήνα», είναι μόλις η μαμά μας η Αθήνα.