Ο Αστικός Κώδικας στην ψηφιακή εποχή

Με την ψήφιση την 7η Σεπτεμβρίου 2022 του Σχεδίου Νόμου για την ενσωμάτωση των Οδηγιών της ΕΕ 2019/770 και 2019/771 στην ελληνική έννομη τάξη το αστικό μας δίκαιο αλλάζει σελίδα και εισέρχεται δυναμικά στη νέα εποχή.

Στη Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή που συστάθηκε για τον σκοπό αυτόν μάς απασχόλησε έντονα το ζήτημα εάν θα έπρεπε και με ποιον τρόπο θα μπορούσαν οι ευρωπαϊκές ρυθμίσεις να εισαχθούν στον Αστικό Κώδικα (ΑΚ). Ο ΑΚ, με εξαίρεση κάποια τμήματά του (ιδίως το οικογενειακό δίκαιο), συχνά αντιμετωπίζεται με δέος παραλυτικό, που υψώνει ανυπέρβλητα εμπόδια σε τυχόν σκέψεις αλλαγής του. Αυτό δεν είναι, βεβαίως, παντελώς αδικαιολόγητο. Πρόκειται για τον «θεμελιώδη νόμο» του ιδιωτικού δικαίου, ένα κείμενο εκτεταμένο και πυκνό, με περισσότερα από 2.000 άρθρα, του οποίου οι απώτερες καταβολές χάνονται στα βάθη του χρόνου. Πράγματι, βασικό πρότυπο του ΑΚ, ο οποίος συντάχθηκε ουσιαστικά τη δεκαετία του 1930 και τέθηκε σε ισχύ το 1946, είναι ο γερμανικός αστικός κώδικας (Bürgerliches Gesetzbuch) του 1900. Είναι γεγονός ότι η αλλαγή ενός τέτοιου «παραδοσιακού» νομοθετικού κειμένου παρουσιάζει εγγενείς προκλήσεις και σημαντικές δυσχέρειες, καθώς απαιτείται αφενός μεν να διασφαλισθεί η εσωτερική συνοχή του νόμου, αφετέρου δε να διατηρηθούν τα υφολογικά και νομοτεχνικά του χαρακτηριστικά. Παρά ταύτα στην περίπτωσή μας ο εκσυγχρονισμός του ΑΚ κρίθηκε αδήριτη ανάγκη. Σαν ένα παλιό, καλό αρχοντικό: η ανακαίνισή του μπορεί να σου κοστίσει περισσότερο, δεν πρέπει όμως να το αφήσεις να ρημάξει.

Συγκεκριμένα, ενσωματώνοντας την Οδηγία 2019/771, προβήκαμε κυρίως σε τροποποίηση των διατάξεων για την πώληση (άρθρα 513 έως 572 ΑΚ), όπως ίσχυαν μετά τον Ν. 3043/2002, δευτερευόντως δε και άλλων κανόνων δικαίου. Στο πλαίσιο του νέου δικαίου της πώλησης του ΑΚ, το οποίο έχει υποβληθεί σε θεμελιώδη αναδιάρθρωση, περιλαμβάνονται πλέον σύγχρονες έννοιες της ψηφιακής οικονομίας (π.χ. ψηφιακά στοιχεία, λογισμικό, διαλειτουργικότητα) και αντίστοιχοι κανόνες για την πώληση πράγματος με ψηφιακά στοιχεία, όπως λ.χ. ενός έξυπνου τηλεφώνου (smartphone) ή άλλης έξυπνης συσκευής. Παράλληλα, με σκοπό την ενσωμάτωση της Οδηγίας 2019/770, θεσπίζεται ένα αυτοτελές νομοθέτημα με αντικείμενο την παροχή ψηφιακού περιεχομένου και ψηφιακών υπηρεσιών, όπως λ.χ. την προμήθεια e-books, ψηφιακών παιχνιδιών ή λογισμικού Η/Υ. Οι δύο ρυθμίσεις συγκροτούν ένα ενιαίο συστηματικό σύνολο, που αποβλέπει να ενισχύσει την εμπιστοσύνη των συναλλασσομένων σε βασικές συμβάσεις της ψηφιακής οικονομίας, παρέχοντάς τους την απαιτούμενη προστασία και ασφάλεια δικαίου, καθώς και να διευκολύνει τη σύναψη και λειτουργία τέτοιων συμβάσεων τόσο εντός της χώρας όσο και διασυνοριακά, εντός της ΕΕ.

Το ψηφισθέν νομοσχέδιο, πέρα από την ουσιαστική ανάγκη που υπηρετεί, φαίνεται ότι «σπάει ένα ταμπού», δημιουργώντας νέα δεδομένα στο αστικό δίκαιο. Ελπίζεται, έτσι, ότι θα αποτελέσει αφορμή και ενθάρρυνση για περαιτέρω εκσυγχρονισμό του δικαίου των συναλλαγών, ώστε να είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις εξελίξεις και τις ανάγκες της σύγχρονης οικονομίας.

Ο Τιμολέων Κοσμίδης είναι επίκουρος καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και του Πανεπιστημίου του Μονάχου (LMU München)