Ποιοι διαβρώνουν τη δημοκρατία

Κι αν η εικόνα αυτή είναι λανθασμένη; Κι αν ο πραγματικός λόγος της κρίσης της δημοκρατίας δεν είναι τόσο η στροφή του εκλογικού σώματος προς τον λαϊκισμό, όσο η εκμετάλλευση των χρόνιων αδυναμιών της δημοκρατίας από ορισμένους πολιτικούς ηγέτες;

Στο καινούργιο του βιβλίο με τίτλο «Η Δημοκρατία διαβρώνεται από την κορυφή: ηγέτες, πολίτες και η πρόκληση του λαϊκισμού στην Ευρώπη», ο αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Λάρι Μπαρτέλς επισημαίνει ότι παρά τη φιλολογία περί «λαϊκιστικού κύματος» που απειλεί την ευρωπαϊκή δημοκρατία, το μέσο ποσοστό που έλαβαν τα λαϊκιστικά κόμματα τη δεκαετία του 2010 ήταν 12,4%, όχι ιδιαίτερα αυξημένο σε σχέση με το 10% ή 11% που λάμβαναν αυτά τα κόμματα τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Ακόμη και αυτή η μικρή αύξηση όμως δεν μπορεί να αποδοθεί στην αλλαγή στάσης των πολιτών, αφού την ίδια περίοδο τα εθνικολαϊκιστικά και αντιμεταναστευτικά αισθήματα υποχώρησαν.

Η παρατήρηση αυτή, γράφει η καθηγήτρια πολιτικής επιστήμης Σέρι Μπέρμαν στον ιστότοπο Social Policy, δεν αφορά μόνο την Ευρώπη ως ήπειρο, αλλά και μεμονωμένες χώρες. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, τα αισθήματα αυτά είναι πιο περιορισμένα απ’ ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη χώρα. Κι όμως, οι δημοσκοπήσεις για τις αυριανές εκλογές δίνουν στο λαϊκιστικό κόμμα των «Δημοκρατών» τη δεύτερη θέση, με διαφορά μόλις δέκα μονάδων από τους Σοσιαλδημοκράτες.

Ακόμη και στην Ιταλία, που δεν έλυσε ποτέ οριστικά τους λογαριασμούς της με την Ακροδεξιά, είναι λάθος να ερμηνεύουμε μηχανιστικά τη διαφαινόμενη νίκη των Αδελφών της Ιταλίας στις επικείμενες εκλογές ως επιστροφή του φασισμού. Σύμφωνα με ορισμένους αναλυτές, ο λόγος που η Τζόρτζια Μελόνι θα νικήσει σε δεκαπέντε ημέρες, και θα αναλάβει πιθανότατα την πρωθυπουργία, είναι ο ίδιος για τον οποίο νίκησαν πριν από αυτήν ο Μπέπε Γκρίλο, ο Ματέο Ρέντσι και ο Ματέο Σαλβίνι: η γοητεία που ασκεί το «nuovismo». Η 45χρονη πολιτικός θεωρείται από πολλούς ψηφοφόρους η μόνη ηγέτις που δεν έχει δοκιμαστεί, μία outsider, αξίζει λοιπόν να της δοθεί μια ευκαιρία.

Μήπως λοιπόν δεν υπάρχει εν τέλει καν μια πραγματική κρίση της δημοκρατίας; Ο Μπαρτέλς τονίζει ότι η ικανοποίηση από τη δημοκρατία είναι σταθερή σε όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα και ότι η όποια δυσαρέσκεια παρατηρείται κατά καιρούς απορρέει μάλλον από τις οικονομικές δυσκολίες παρά από κάποιες θεμελιώδεις πολιτικές διαφωνίες. Παρά τις εκρήξεις που σημειώνονται άλλωστε σε ορισμένες περιόδους, όπως τα Κίτρινα Γιλέκα στη Γαλλία, οι διαδηλώσεις συνολικά στον κόσμο δεν έχουν αυξηθεί. Ούτε είναι σωστό να συνδέονται ευθέως οι διαδηλώσεις με τη δυσαρέσκεια για τη δημοκρατία. Στις χώρες όπου η δυσαρέσκεια αυτή είναι μεγάλη, για παράδειγμα, η συμμετοχή του πληθυσμού στις διαδηλώσεις κυμαίνεται από το 2% τον χρόνο στην Πολωνία, την Εσθονία και τη Λιθουανία μέχρι το 20% στην Ισπανία και την Ελλάδα.

Ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου πολλοί πίστεψαν ότι η έφοδος της 6ης Ιανουαρίου στο Καπιτώλιο ήταν η αρχή ενός παρατεταμένου πολέμου κατά της αμερικανικής δημοκρατίας, η ανησυχία φαίνεται να υποχωρεί. «Φοβάμαι λιγότερο πλέον ότι θα ξεσπάσει εμφύλιος πόλεμος», έγραφε αυτή την εβδομάδα στην Washington Post ο Τόμας Ρικς, συγγραφέας του υπό έκδοση βιβλίου «Διεξάγοντας έναν καλό πόλεμο: Μια Στρατιωτική Ιστορία του Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα, 1954-1968». Και ο λόγος είναι ότι ενώ στις αρχές του χρόνου η εκτελεστική εξουσία είχε παραλύσει και η νομοθετική εξουσία είχε διχαστεί, η δικαστική εξουσία άντεξε: τα δικαστήρια απέρριψαν τις προσφυγές για εκλογική νοθεία, οι άνθρωποι που απείλησαν βουλευτές και επιτέθηκαν σε αστυνομικούς παραπέμφθηκαν σε δίκη. Ο ασθενής δεν έχει θεραπευτεί, αλλά ο πυρετός έχει πέσει.

Η άλλη σημαντική διαπίστωση που κάνει στο βιβλίο του ο Λάρι Μπαρτέλς είναι ότι τα πολιτικά αποτελέσματα εν γένει μικρή σχέση έχουν με αυτά που θέλουν οι πολίτες. Αυτό που είναι καθοριστικό τόσο για την υπεράσπιση όσο και για την υπονόμευση των δημοκρατικών θεσμών είναι η συμπεριφορά των ελίτ. Οπως λοιπόν η υποχώρηση της δημοκρατίας σε χώρες σαν την Πολωνία και την Ουγγαρία είναι αποτέλεσμα της εξαπάτησης των πολιτών από τις ελίτ (οι οποίες παρουσιάζονται ως συντηρητικές, αλλά μόλις αναλάβουν την εξουσία συμπεριφέρονται με αυταρχισμό), έτσι και η περιστασιακή άνοδος του λαϊκισμού θα πρέπει να αποδοθεί στη χειραγώγηση των αισθημάτων των πολιτών από τις ίδιες αυτές ελίτ.

Οι ευθύνες των πολιτών

Πολιτικός επιστήμονας, διευθυντής του Κέντρου Μελέτης της Δημοκρατικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον και μέλος από το 2019 της Αμερικανικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, ο Μπαρτέλς πιστεύει ότι για να απαντήσουμε αποτελεσματικά στις απειλές για τη δημοκρατία πρέπει πρώτα να καταλάβουμε σε τι συνίστανται αυτές οι απειλές. Οπως γράφει στο βιβλίο του «Η Δημοκρατία διαβρώνεται από την κορυφή», η βασική απειλή προέρχεται από τις αντιφιλελεύθερες, αντιδημοκρατικές ελίτ. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολίτες που πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης από αυτές τις ελίτ είναι άμοιροι ευθυνών. Μερικοί από αυτούς διαπνέονται πράγματι από εθνικολαϊκιστικά και αντιμεταναστευτικά αισθήματα. Οι περισσότεροι όμως ενδιαφέρονται περισσότερο για την οικονομική τους ευημερία παρά για την προάσπιση της δημοκρατίας – η οποία, μακροπρόθεσμα, είναι ο μόνος τρόπος που τους εξασφαλίζει ότι θα ζήσουν μια ελεύθερη και ασφαλή ζωή.