Τα άδηλα και τα κρύφια του Ερντογάν

Ο Ερντογάν διαστρεβλώνοντας την πραγματικότητα θέλει να διαμορφώσει το τουρκικό αφήγημα ότι η Ελλάδα αποφεύγει τον διάλογο, ότι συνιστά απειλή με την παρουσία στρατού στα νησιά, ότι καταχράται εναερίου χώρου πέραν των 6 ν.μ. και ότι δείχνει επιθετικές τάσεις κατά της Τουρκίας.  Ακόμη εκλαμβάνει ως επεκτατική και την πιθανότητα επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. Αυτά επανελήφθησαν και στην επιστολή προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ στις 30 Αυγούστου ’22.

Ο Ερντογάν δυναμιτίζει το σκηνικό λόγω της φιλοδοξίας και υστεροφημίας του απέναντι στην ιστορία και στην αναμέτρησή του με τον Κεμάλ. Οραματίζεται μια μεγάλη Τουρκία, ποντάροντας στην αναθεώρηση της Συνθήκης της Λωζάννης (1923), εγκαλώντας τον Κεμάλ για την πολιτική του να ενδώσει στις απαιτήσεις των μεγάλων δυνάμεων.

Επανέρχεται με άξονα και πάλι το θεώρημα περί απειλής της ενδοχώρας από τον εξοπλισμό των ελληνικών νησιών, τα οποία προσβλητικά χαρακτηρίζει κατεχόμενα. Στην παραληρηματική δίνη του εμφορούμενος από εμπάθεια πέφτει σε αντιφάσεις, αφού είναι γνωστό ότι με τη Συνθήκη της Λωζάννης έχει παραιτηθεί παντός τίτλου επί όλων των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Παρά ταύτα την επικαλείται για την αποστρατιωτικοποίηση, ενώ την αποποιείται αμφισβητώντας την κυριαρχία των νησιών.

Η ένταση τροφοδοτεί την ένταση και η πιθανότητα ατυχήματος αυξάνεται. Ιδιαίτερη πρέπει να είναι η προσοχή στον αέρα. Παρεμπιπτόντως να σημειωθεί ότι η παρενόχληση (interference) του εθνικού εναερίου χώρου από αεροσκάφη, όπως έχει τονίσει το Διεθνές Δικαστήριο, συνιστά παραβίαση της κυριαρχίας και όχι της απαγόρευσης χρήσης βίας. Σε αντίθεση με την εισβολή και πολεμικές επιχειρήσεις επί εδάφους που συνιστούν παραβίαση της απαγόρευσης χρήσης βίας, εγείροντας υπό προϋποθέσεις δικαίωμα νόμιμης άμυνας. Η αποτροπή βεβαίως είναι ενδιάμεσο μέτρο εξισορρόπησης, πλην όμως δεν εξαλείφει την ένταση.

Σταθερό στοιχείο υπό οιεσδήποτε συνθήκες στη διμερή σχέση πρέπει να είναι η επαφή. Πρέπει να αναζητηθεί δίαυλος επικοινωνίας ως μέσο συνεννόησης και κυματοθραύστης που θα ενεργοποιείται μεταξύ point persons ανάλογων ικανοτήτων και εξ απορρήτων των δύο ηγετών, που να συνομιλούν με πνεύμα δημιουργικής συνεργασίας και πρόληψης κρίσεων. Οσες φορές ήταν ενεργοποιημένο τέτοιο σύστημα η ένταση ήταν ελεγχόμενη αποσοβώντας κλιμάκωση. Συχνά αναφέρεται το προηγούμενο της κρίσης της Κούβας όπου η επικοινωνία απέτρεψε να πατήσουν το κουμπί του πολέμου οι ηγέτες των δύο τότε υπερδυνάμεων.

Μέσα σε όλο το σκηνικό παρουσιάζει ενδιαφέρον η παρέμβαση στη «Milliyet» του τούρκου συναδέλφου Yucel Acer (άρθρο του φιλοξένησαν «ΤΑ ΝΕΑ» 3/9/22) εισηγούμενος να υποβάλει η Τουρκία μονομερή προσφυγή όσον αφορά την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών και τη νομιμότητα του εύρους του εθνικού εναερίου χώρου στα 10 ν.μ., αντί 6 που είναι το αντίστοιχο της αιγιαλίτιδας ζώνης.

Βεβαίως η προσφυγή στο Διεθνές Δικαστήριο είναι μια σταθερή επιλογή της Ελλάδας, με επίκεντρο την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ. Και προσφάτως τούρκοι αξιωματούχοι έχουν αναφερθεί σε ενδεχόμενη προσφυγή με συνυποσχετικό στο Δικαστήριο για την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας. Παράλληλα όμως ο τούρκος ΥΠΕΞ έχει εγκαλέσει την Ελλάδα ότι δεν αποδέχεται τη δικαστική διευθέτηση. Το αποδίδει εσκεμμένα στο γεγονός ότι η Ελλάδα έχει υποβάλει επιφυλάξεις με τις οποίες εξαιρεί από την εκδίκαση μονομερών προσφυγών συγκεκριμένες υποθέσεις, όπως θέματα θαλασσίων ζωνών, κυριαρχίας ή αποστρατιωτικοποίησης. Η Ελλάδα όμως δεν έχει αποκλείσει τη δυνατότητα εκδίκασης και για ζητήματα που εξαιρεί, όμως με σύναψη συνυποσχετικού και εννοείται για θέματα που δέχεται να εκδικασθούν.

Γεννάται το ερώτημα εάν μπορεί η Τουρκία να προσφύγει μονομερώς κατά της Ελλάδας και με ποιον στόχο. Για να εκδικασθεί μια τέτοια προσφυγή πρέπει η Τουρκία να έχει αποδεχθεί τη ρήτρα αρμοδιότητας του Δικαστηρίου και εάν αυτό συμβεί να μην αφορά όσα έχει εξαιρέσει η Ελλάδα όπως η αποστρατιωτικοποίηση.

Με βάση τα παραπάνω ευλόγως μια τέτοια προσφυγή θα απορριφθεί, αλλά η όλη κίνηση θα γίνει – εάν γίνει – για να δημιουργηθούν εντυπώσεις, να επικριθεί η Ελλάδα για τις επιφυλάξεις της, να της αποδοθεί η απόρριψη και να ισχυριστούν ότι η Ελλάδα δεν επιθυμεί την επίλυση μη συμμετέχοντας στη διαδικασία, συνεπώς ότι κείται εκτός πλαισίου νομικής επίλυσης.

Ομως υπό τις παρούσες συνθήκες θα μπορούσε η Ελλάδα να απευθύνει στην Τουρκία πρόσκληση παραπομπής με συνυποσχετικό για την οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ στο Αιγαίο και στην Αν. Μεσόγειο. Η Τουρκία δεν έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο προσφυγής. Κατά συνέπεια εάν δεν υπάρξει ανταπόκριση εντός ευλόγου χρόνου, τότε να μελετηθεί νομική στρατηγική για την περίπτωση μονομερούς προσφυγής κατά της Τουρκίας, θέτοντάς της το ουσιαστικό δίλημμα της συμμετοχής στη δικαστική διευθέτηση της οριοθέτησης.

———-

O Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές», στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς