ΕΕ και Ελλάδα μπροστά στην ενεργειακή καταιγίδα

Δέκα έτη μετά την κρίση χρέους, η Ευρωπαϊκή Ενωση βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ισχυρότατης οικονομικής διαταραχής που κλονίζει σε μεγάλο βαθμό τη σταθερότητά της. Αυτή τη φορά το shock δεν είναι ενδογενές αλλά απολύτως εξωγενές. Πρόκειται ίσως για την ισχυρότερη ενεργειακή κρίση στην ιστορία της Ευρωπαϊκής Ενωσης και πλήττει την ευρωπαϊκή ήπειρο στον υπερθετικό βαθμό. Σε ένα μεταπανδημικό περιβάλλον που χαρακτηριζόταν από παράλληλη αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης και διάτρηση των εφοδιαστικών αλυσίδων, η παγκοσμίου κλίμακας γεωπολιτική σύγκρουση, που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, επεκτάθηκε στον χρηματοοικονομικό τομέα (δυτικές κυρώσεις) και στον ενεργειακό τομέα (ρωσικά αντίποινα).

Η δυσχέρεια κάλυψης της ζήτησης για ενέργεια τον επερχόμενο χειμώνα συνιστά έναν ισχυρό συστημικό, οικονομικό και πολιτικό, κίνδυνο για την αρχιτεκτονική της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αντίθετα με το πανδημικό shock που ήταν σχεδόν συμμετρικό για όλες τις χώρες – με εξαίρεση τις χώρες με συγκριτικά υψηλή εξάρτηση από τον τουρισμό -, το νέο ενεργειακό shock επηρεάζει με σημαντικά διαφορετική ένταση τις χώρες-μέλη. H επίδειξη αλληλεγγύης και ενότητας και η διαμόρφωση κοινής πολιτικής είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς οι χώρες διστάζουν να μοιραστούν την προσφορά ενέργειας που βρίσκεται σε συνθήκες στενότητας.

Ο κίνδυνος να επικρατήσουν οι σειρήνες του πολιτικού λαϊκισμού και να οδηγηθεί η Ευρώπη σε ενεργειακό προστατευτισμό δεν είναι αμελητέος. Πέρα από τον ερχόμενο χειμώνα, η ανάγκη σχεδιασμού ενός νέου επενδυτικού πακέτου – στη λογική ενδεχομένως του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, απότοκου της πανδημικής ύφεσης – είναι επιτακτική. Προφανώς, θα επιτάχυνε, τόσο την απεξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, καθιστώντας την ΕΕ περισσότερο ανθεκτική στη γεωπολιτική σφαίρα έναντι της Ρωσίας, όσο και τη μετάβαση της ηπείρου σε καθαρότερες μορφές ενέργειας διασφαλίζοντας τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Ο αντίκτυπος του πολέμου και των πληθωριστικών πιέσεων στη χώρα μας, ωστόσο, εκτιμάται ότι θα είναι πιο ήπιος συγκριτικά με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς ο βιομηχανικός τομέας της Ελλάδας είναι λιγότερο ενεργοβόρος, και οι καιρικές συνθήκες που επικρατούν στη χώρα μας καθιστούν τις ανάγκες για θέρμανση τους χειμερινούς μήνες συγκριτικά περιορισμένες. Αντίθετα, οι βιομηχανικές χώρες της Ευρώπης, όπως, για παράδειγμα, η Γερμανία, είναι περισσότερο ευάλωτες σε ελλείψεις και ως εκ τούτου είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν εντονότερη ύφεση το τέταρτο τρίμηνο του 2022.

Επιπλέον, καθώς η διετία της πανδημίας οδήγησε σε μεγαλύτερη ανάγκη για ταξίδια και οι συσσωρευμένες αποταμιεύσεις της περιόδου ισχύος των περιοριστικών μέτρων διεύρυναν τις δυνατότητες χρηματοδότησής τους, αναμένεται το 2022 να είναι ένα έτος-ρεκόρ για τον ελληνικό τουρισμό. Σύμφωνα με τα έως τώρα διαθέσιμα στοιχεία οι ταξιδιωτικές εισπράξεις αναμένεται να προσεγγίσουν τα 20 δισ. ευρώ, εξέλιξη που οδηγεί αφενός στη συνέχιση της ισχυρής δυναμικής ανόδου του ΑΕΠ, στο δεύτερο και το τρίτο τρίμηνο του έτους, με αποτέλεσμα να προσεγγίσει επίπεδα σημαντικά υψηλότερα από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ενωσης, και αφετέρου στην ενίσχυση των κρατικών εσόδων, δημιουργώντας επαρκή δημοσιονομικό χώρο για τη λήψη πρόσθετων μέτρων στήριξης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων, έναντι του αυξανόμενου επιπέδου τιμών που έχει προκαλέσει η ενεργειακή κρίση.

Μεσοπρόθεσμα ωστόσο, σε περίπτωση ισχυρής υφεσιακής διαταραχής στην Ευρώπη, λόγω διακοπής της ροής φυσικού αερίου, οι πιθανότητες οικονομικής ύφεσης στο δεύτερο και το τρίτο τρίμηνο του 2023 στην Ελλάδα έχουν αυξηθεί, αφού οι αυξανόμενες τιμές της ενέργειας εκτιμάται ότι θα συμπιέσουν σημαντικά την αγοραστική δύναμη των ευρωπαϊκών νοικοκυριών (που αποτελούν άνω του 50% των τουριστικών αφίξεων στην Ελλάδα), συγκρατώντας τις ταξιδιωτικές εισπράξεις το 2023.

Ο Παναγιώτης Καπόπουλος είναι Chief Economist στην Alpha Bank