Τα όρια και οι όροι

Πάμε πάλι από την αρχή. Εχει όρια η σάτιρα; Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, είναι τόσο αυτονόητη ώστε η ερώτηση θυμίζει εκείνο το «Εχει σύνορα η θάλασσα;» του Αλέξη Τσίπρα. Βεβαίως έχει. Και όρια και όρους. Και όταν ξεπερνιούνται τα όρια και καταστρατηγούνται οι όροι, η σάτιρα γίνεται, κατά το κοινώς λεγόμενο, κράξιμο. Ή χλευασμός, διακωμώδηση, κοροϊδία – bullying στα σύγχρονα. Δεν μπορείς, ας πούμε, να κάνεις σάτιρα με την αναπηρία κάποιου. Ναι, μπορείς να τον σατιρίσεις για άλλες πράξεις του, αλλά όχι με «εργαλείο» την αναπηρία του. Για τον απλούστατο λόγο ότι όχι μόνο δεν είναι επιλογή του, αλλά αποτέλεσμα αρρώστιας, δυστυχήματος ή επίθεσης. Και αν, τέλος πάντων, μπορώ να πω το ανέκδοτο με την «κουστουμιά» σε έναν φίλο μου, δεν μπορώ να την πω δημόσια. Για να θυμηθούμε ένα πρόσφατο, «χοντρό» παράδειγμα υπέρβασης των ορίων της σάτιρας, ο Λαζόπουλος βεβαίως μπορούσε να σατιρίσει και μάλιστα πολύ σκληρά τον Σόιμπλε για την πολιτική του, σε καμία περίπτωση όμως λέγοντας ότι όποιος είναι καθηλωμένος σε ένα αναπηρικό αμαξίδιο καθηλώνεται και το μυαλό του – είναι κι αυτή η ρημάδα η γενίκευση που εύκολα εξοκέλλει σε επικίνδυνα μονοπάτια.

Πάμε παρακάτω. Τα όρια της σάτιρας δεν συμπίπτουν για όλους. Εξαρτώνται από τα «όσια και τα ιερά» καθενός. Εγώ, για παράδειγμα, μπορεί να γελάω με σκίτσα που σατιρίζουν τον Μωάμεθ ή τον Στάλιν, ο μουσουλμάνος ή ο κομμουνιστής θα τα πάρουν στο κρανίο. Γιατί θεωρούν ότι θίγεται η θρησκεία τους – και στις δύο περιπτώσεις. Το θέμα ξεκινάει από αυτό ακριβώς το σημείο. Τι κάνεις όταν νομίζεις ότι η σάτιρα, σε κάποια περίπτωση, ξεπερνάει τα όρια. Να πω εγώ; Τίποτα εκτός από μια κριτική αναφορά. Αντε, το πολύ, αν είσαι διαφημιζόμενος σε μέσον το οποίο φιλοξενεί τη σάτιρα που σε έθιξε, να αποσύρεις τη διαφήμιση. Μέχρι εκεί. Με τη στοχοποίηση αυτού που έκανε τη σάτιρα, το κρέμασμά του στα μανταλάκια, τη δολοφονία του χαρακτήρα του, ξεπερνιούνται άλλα όρια. Πιο επικίνδυνα και εντελώς εφιαλτικά. Για να το πούμε ως έχει, η δημοσιοποίηση της διεύθυνσης του σπιτιού του γελοιογράφου Χρήστου Παπανίκου είναι ένα βήμα πριν από την εισβολή και το μακελειό στο «Charlie Hebdo». Ακριβώς ένα όμως. Ούτε καν ενάμισι.

Ναι μεν αλλά

Τι έκανε ο Παπανίκος; Προσάρμοσε τη φωτογραφία που έγινε viral με τους ξαπλωμένους, τον έναν πάνω στον άλλον, πιστούς για να περάσει από πάνω τους η εικόνα του Αγίου Γερασίμου, στο θέμα του Εβρου, σατιρίζοντας τα ιδεολογικά «άγια δισκοπότηρα». Και όπως θίχτηκαν οι πιστοί από αυτούς που λοιδόρησαν τη συγκεκριμένη φωτογραφία, θίχτηκαν και κομματικά και ιδεοληπτικά «ποίμνια» από το σκίτσο. Δηλαδή δεν θίχτηκαν ίσα που να σουφρώσουν τη μυτούλα τους. Ούτε περιορίστηκαν στον λεκτικό οχετό τύπου «σίχαμα», «απόβρασμα» και άλλες ομορφιές. Αρχισαν οι ευθείες απειλές κατά της σωματικής ακεραιότητας και της ζωής του γελοιογράφου. Εκείνο το ένα – ούτε καν ενάμισι – βήμα που γράφω παραπάνω.

Και καλά αυτοί. Τους ξέρουμε εδώ και δέκα χρόνια. Θα φωνάξουν, θα λυσσάξουν και μετά θα πάνε να παίξουν με τα κουβαδάκια τους στις κομματικές «παραλίες». Οι πιο περίεργοι είναι οι άλλοι, οι «ναιμεναλλάδες». «Ναι», σου λέει, «εμείς δεν είμαστε φασίστες. Χυδαίο, άθλιο, σιχαμερό, εμετικό, φασιστικό το σκίτσο του Παπανίκου, αλλά προέχει η ελευθερία της έκφρασης και μπλα μπλα μπλα».

Ωπα όμως κάπου. Τι ξεχειλωμένη συνείδηση είναι αυτή; Οταν θεωρείς κάτι χυδαίο και φασιστικό, το καταδικάζεις. Δεν υπάρχει άλλοθι, δεν κρατάς πισινές στη χυδαιότητα. Την καταδικάζεις στα ίσα. Τα «ναι μεν αλλά» για να μη μουντζουρωθεί ο πολιτικορθακισμός σου είναι ο φερετζές της μισαλλοδοξίας. Που βάζει τις φιτιλιές και μετά απολαμβάνει από μακριά τη Ρώμη να φλέγεται. Κάποτε, πολύ παλιά, πριν από δέκα χρόνια δηλαδή, αυτοί οι «φερετζέδες» μπορούσαν και να περάσουν στα μουλωχτά. Στα μαρμαρένια αλώνια του Διαδικτύου πέφτουν πολύ πιο εύκολα. Και αν δεν είναι ένα βήμα πριν από το «Charlie Hebdo», είναι το μετέωρο βήμα, όχι του πελαργού, της κότας.