This time is different

«Αυτή η φορά είναι διαφορετική». Ο τίτλος του κλασικού πλέον βιβλίου των αμερικανών οικονομολόγων Carmen Reinhart και Kenneth Rogoff παραπέμπει στη διαχρονική αδυναμία μας να διδαχθούμε από την οικονομική ιστορία. Εκδόθηκε το 2011, στον απόηχο της χρηματοπιστωτικής κρίσης στις ΗΠΑ. Μίας προβλέψιμης κρίσης, της οποίας όμως τα εμφανή σημάδια αγνοήθηκαν από τη συντριπτική πλειονότητα των οικονομολόγων αλλά και από επίσημους φορείς όπως η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ. Κάνοντας μία εξαντλητική αναδρομή σε «οκτώ αιώνες χρηματοπιστωτικής τρέλας» (είναι ο υπότιτλος του βιβλίου), οι συγγραφείς περιγράφουν την τάση να πιστεύουμε ότι η κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε έχει εντελώς νέα χαρακτηριστικά και να αγνοούμε τα σημάδια επερχόμενου κινδύνου – έως ότου βρεθούμε και πάλι εν μέσω κρίσης.

Η αλήθεια είναι βέβαια ότι κάθε κρίση αφήνει πίσω της διδάγματα. Από τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-09, στην κρίση της ευρωζώνης του 2009-12 (με τη δική μας βέβαια πολύ βαθύτερη και μεγαλύτερη σε χρόνο κρίση στο επίκεντρο), στην οικονομική κρίση ως αποτέλεσμα του κορωνοϊού, μέχρι τη σημερινή κρίση – απότοκο της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία – οικονομολόγοι και πολιτικοί σε κάποιο βαθμό διδάχθηκαν από τα λάθη τους/μας. Για παράδειγμα, οι πολιτικές επιλογές που έγιναν στην ΕΕ για να αντιμετωπιστεί το οικονομικό πλήγμα της πανδημίας (τα νέα χρηματοδοτικά εργαλεία, ο δανεισμός σε επίπεδο ΕΕ, ο συνδυασμός επεκτατικής δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής) αναγνώριζαν στην πράξη τα λάθη που έγιναν στην αντιμετώπιση της κρίσης της ευρωζώνης.

Η σημερινή οικονομική και πολιτική συγκυρία εκπέμπει πολλά παρόμοια σημάδια κινδύνου. Ο διψήφιος πληθωρισμός – αποτέλεσμα της δημοσιονομικής επέκτασης στη διάρκεια της πανδημίας μαζί με την αδυναμία επαναφοράς των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας, με καταλυτικές βέβαια τις επιπτώσεις από τις εξελίξεις στο μέτωπο της ενέργειας – συνδυάζεται με αναιμική ανάπτυξη για να μας θυμίσει τα χαρακτηριστικά του στασιμοπληθωρισμού περασμένων δεκαετιών. Αντίστοιχα, ο δύσκολος ενεργειακός χειμώνας που προμηνύεται φέρνει στον νου τις ενεργειακές κρίσεις των δεκαετιών του ’70 και ’80, με τις αρνητικές επιπτώσεις που είχαν στην ανάπτυξη.  Στις δε αναπτυσσόμενες χώρες, έχει ήδη αρχίσει ένα ντόμινο χρεοκοπιών με πιθανές συστημικές διαστάσεις – η Σρι Λάνκα είναι μόνο η αρχή.

Ολο αυτό είναι ένα εκρηκτικό μίγμα, του οποίου ο χειρισμός δυσχεραίνεται από την αδυναμία πολιτικών εργαλείων αλλά και από τη γεωπολιτική συγκυρία. Οι κεντρικές τράπεζες προσπαθούν να βρουν τη σωστή ισορροπία σε ένα περιβάλλον όπου η αύξηση των επιτοκίων δεν λειτουργεί αποτελεσματικά για να κάμψει πληθωριστικές πιέσεις όταν αυτές προέρχονται κυρίως από την πλευρά της προσφοράς, ενώ κινδυνεύει να βυθίσει τις οικονομίες σε ύφεση. Οι κυβερνήσεις πιέζονται από το υψηλό χρέος που δημιουργήθηκε την εποχή της πανδημίας, με ελάχιστα δημοσιονομικά περιθώρια για να αμβλύνουν τις πιέσεις στα εισοδήματα – πόσο μάλλον να επενδύσουν στην αναγκαία ενεργειακή μετάβαση. Και οι πολιτικοί μηχανισμοί συντονισμού πολιτικής όπως το G20 αδυνατούν να πάρουν πρωτοβουλίες (όπως στη χρηματοπιστωτική κρίση) σε ένα περιβάλλον νέου ψυχρού πολέμου ανάμεσα στη Δύση από τη μία και τη Ρωσία με την Κίνα (και εν μέρει την Ινδία) από την άλλη.

Στην Ευρώπη, τρεις είναι οι μεγάλες εστίες κινδύνου. Η Γερμανία, της οποίας η εξάρτηση από το ρωσικό αέριο την κάνει ιδιαίτερα ευάλωτη – και η ύφεση στην ΕΕ θα εξαρτηθεί από την πορεία της γερμανικής οικονομίας. Η Ιταλία, στην οποία οι πολιτικές εξελίξεις κινδυνεύουν να υπενθυμίσουν στις αγορές τα προβλήματα βιωσιμότητας του δημοσίου χρέους. Και η χώρα μας, η οποία παρά την πρόοδο που έχει κάνει και παρά τα ειδικά χαρακτηριστικά του χρέους της (με μακριές λήξεις, και με το μεγαλύτερο μέρος στα χέρια του «επίσημου τομέα»), εξακολουθεί να είναι ο αδύναμος κρίκος όταν οι οικονομικές προοπτικές είναι δυσοίωνες και η αντίληψη κινδύνου στις αγορές αυξάνεται.

Ο Γιώργος Παπακωνσταντίνου είναι καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας στο School of Transnational Governance, European University Institute, πρώην υπουργός.