Σοφοκλέους, «Αίας»

«Ο “Αίας” θεωρείται το αρχαιότερο από τα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς σχολαστικός αναγνώστης για να αντιληφθεί πως στο έργο αυτό ο ποιητής θέτει μια για πάντα τα ιδεολογικά θεμέλια, πάνω στα οποία θα υψώσει αργότερα το ποιητικό του οικοδόμημα. Στον “Αίαντα” είναι τόση η σαφήνεια των θέσεων, η αναλυτικότητα στην επεξεργασία που θα μπορούσε κανένας να μιλήσει για “κανόνα” της σοφόκλειας φιλοσοφίας του θεατρικού γεγονότος. Δεν κέρδισε τυχαία την εύνοια του Αριστοτέλη. Η υπερβολή, η μεσότης και η έλλειψις είναι οι πάγιες κατηγορίες των χαρακτήρων του Σοφοκλή. Η ρευστότητα των ανθρωπίνων, οι μεταπτώσεις της αναγκαίας τύχης, η μετάσταση, το αιώνιο γίγνεσθαι είναι οι γιγαντιαίες μυλόπετρες που μέσα τους συντρίβονται οι ανθρώπινες υπάρξεις. Πίσω από τη συνεχή ροή υπάρχει πάντα ακατάλυτος, αμετακίνητος ο θείος “παράγων”. Ο Σοφοκλής υπήρξε ο ορθοδοξότερος κλασικός θεολόγος. Αν ο Αισχύλος ήταν η Παλαιά Διαθήκη, ο Σοφοκλής ήταν η Καινή, ίσως κι ο Παύλος της κλασικής θεολογίας. Αν δε “θεολογούμε”, μελετώντας τους τραγικούς, φοβούμαι πως τους παραμορφώνουμε. Θα έλεγα, μάλιστα, πως ο Ευριπίδης θεολογεί περισσότερο, όπως όλοι οι αιρεσιάρχες. Οι τραγικοί, όλοι τους, θέτουν και εξηγούν τον κόσμο σε δύο επίπεδα, το θεϊκό και το ανθρώπινο. Σε αυτό ακολουθούν τον Ομηρο, ως το τέλος. Η διαφορά τους βρίσκεται στον τρόπο και την έκταση που αντιλαμβάνονται την αλληλοεπίδραση των δύο επιπέδων. Οι άνθρωποι και οι θεοί στον Αισχύλο είναι οντότητες υπάλληλες, στον Σοφοκλή συνάλληλες και στον Ευριπίδη επαλλάσσουσες. Στον “Αίαντα”, όπως και σε όλα τα δράματα του Σοφοκλή, υπάρχει ένα “σχέδιο βίου” που συγκρούεται με το απόλυτο μέτρο, το θεϊκό σχέδιο. Μέσα σε αυτό το τελευταίο “φαινόμενο” το πρώτο γίνεται αδιέξοδο. Ο ποιητής αυτή την εικόνα την παρουσιάζει στον Πρόλογο. Η τραγική γελοιοποίηση του Αίαντα από την Αθηνά μπροστά στον Οδυσσέα  θέτει και λύνει όλη τη σοφόκλεια προβληματική. Ολόκληρο το έργο του ποιητή είναι ανάπτυγμα αυτού του Προλόγου στον “Αίαντα”. Η ζωή των ανθρώπων είναι “είδωλο και κούφη σκιά”. Αυτός ο χαρακτηρισμός για την ανθρώπινη πλάνη είναι ένα σημαντικό προανάκρουσμα στη θεολογία της πλατωνικής σπηλιάς. Η αλήθεια βρίσκεται πίσω από την πλάτη μας».

Ετσι ξεκινούσε η κριτική μου για μια σεμνή παράσταση του «Αίαντος» από το ΚΘΒΕ το 1972, με σκηνοθέτη τον Κωστή Μιχαηλίδη και τον Χρήστο Πάρλα στον ομώνυμο ρόλο. Κατά την ταπεινή μου γνώμη, ο Πρόλογος της τραγωδίας του Σοφοκλή, Πρόλογος πριν εισέλθει ο Χορός στην ορχήστρα, έχει μια εκπληκτική δραματολογική αυτονομία. Θα τολμούσα να γράψω πως, αν παιζόταν μόνον ο Πρόλογος σε μια παράσταση, το κοινό το σύγχρονο θα εισέπραττε το τραγικό μήνυμα της τραγωδίας, όπως ακριβώς ο σύγχρονος ενημερωμένος θεατράνθρωπος εισπράττει τη δραματουργία του υπαρξιστή Σαρτρ στα θεατρικά του έργα και όλων των μεγάλων συγγραφέων του λεγόμενου Παραλόγου, όπως ο Μπέκετ, ο Ιονέσκο, αλλά και οι Ελληνες, όπως ο Ζιώγας και ο Στάικος.

Πρόλογος. Στον εξαίσιο Πρόλογο της τραγωδίας ο Σοφοκλής ξεκινάει in medias res του παραδομένου μύθου. Ο φοβερός πολεμιστής, ο κυριολεκτικά παλικαράς Αίας ο Σαλαμίνιος έχει με την ανδρεία του αφήσει άναυδους εχθρούς και φίλους. Αλλά η αλαζονική του συμπεριφορά φαίνεται, όταν στη διάρκεια των μαχών, όπως το καταγράφει ο Ομηρος στην «Ιλιάδα», κάποιος συμπολεμιστής του σπεύδει να βοηθήσει και ο Αίας τον απομακρύνει, λέγοντάς του πως δεν χρειάζεται βοήθεια. Η συμπεριφορά του αυτή προκαλεί την επέμβαση της Αθηνάς που σχεδόν τον υπνωτίζει και μέσα σε μια έκρηξη μανίας τον οδηγεί σε μια μάντρα, όπου το στρατόπεδο των εχθρών εκτρέφει κοπάδια που τροφοδοτούν την εκστρατεία με τροφή. Ο τυφλωμένος ήρωας εισβάλλει και σκοτώνει πρόβατα και μερικά σφάγια τα κουβαλάει ως σκοτωμένους εχθρούς στη σκηνή του. Από το γεγονός αυτό ξεκινάει ο Σοφοκλής την τραγωδία. Ο Οδυσσέας, εχθρός του Αίαντος, αφού οι Ατρείδες στρατηγοί, αντί για τον Αίαντα, τον Οδυσσέα έχουν τιμήσει, παραδίδοντάς του τα όπλα του Αχιλλέως, έρχεται στη σκηνή του Αίαντα, ακολουθώντας τα ματωμένα χνάρια για να διαπιστώσει την ταυτότητα του «φονιά». Εξω από τη σκηνή του Αίαντος υποδέχεται τον Οδυσσέα η Αθηνά, αόρατη, μόνο με την αναγνωρίσιμη φωνή της από τον εκλεκτό της, πονηρό ήρωα. Τον προετοιμάζει για το θέαμα που έχει οργανώσει. Φωνάζει τον Αίαντα, που ακόμη είναι βυθισμένος στην πλάνη, να βγει έξω από τη σκηνή. Ο ήρωας εξέρχεται, κάνοντας χρήση του εκκυκλήματος. Ο Οδυσσέας (και το κοινό) βλέπουν έναν αλλοπαρμένο ήρωα ανάμεσα σε σφαγμένα πρόβατα να νομίζει πως βρίσκεται στο πεδίο της μάχης ανάμεσα στους εξολοθρευμένους εχθρούς του. Ο διάλογος με τις ειρωνικές ερωτήσεις της Αθηνάς είναι ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας ποίησης. Η Αθηνά καμώνεται τη θαυμάστρια των ηρωικών έργων του πολεμιστή και εκείνος, ανάμεσα στα σφαγμένα πρόβατα, καμαρώνει για το κατόρθωμά του, αφού νομίζει πως έχει εξοντώσει τους εχθρούς του, τον Αγαμέμνονα και τον Μενέλαο, που, ταπεινώνοντάς τον, δώρισαν τα όπλα του πεθαμένου ήρωα Αχιλλέα σε έναν «διπλωμάτη».

Αλλαγή στα ήθη. Εδώ θέλω να τονίσω τη σημαντική στιγμή στην παγκόσμια ποίηση και, βέβαια, την ηθική, αφού ο Ομηρος καταγράφει την αλλαγή στα ήθη στην εποχή του, αρχή μιας νέας περιόδου για την ανθρωπότητα, όπου κυρίαρχη ιδεολογία και αρετή δεν είναι πλέον ο πολεμιστής άνθρωπος, αλλά ο «διπλωμάτης», ο πολιτικός. Από τη σωματική ρώμη το ιδεώδες, η αρετή που επικρατεί είναι η ευφυΐα, το επιχείρημα, το σχέδιο, η πρωτοτυπία, το εύρημα, το αίνιγμα και η σοφία της λύσης.

Είναι κορυφαίο δραματουργικό εύρημα ο δημόσιος εξευτελισμός ενός ανδρείου ανθρώπου από τα τεχνάσματα ενός καταφερτζή δολοπλόκου. Η ιστορία του ανθρώπου από την Ιλιαδική αρετή περνάει στην Οδυσσειακή φενάκη. Ο Πρόλογος της τραγωδίας «Αίας» του Σοφοκλή έπρεπε να διδάσκεται σε όλα τα σχολεία παγκοσμίως και να αναλύεται το γεγονός του περάσματος του ιστορικού ανθρώπου από τον ήρωα στον διπλωμάτη, από τη ρώμη στη σκέψη, από τη παλικαριά στους «θεσμούς». Η γελοιοποίηση της ανδρείας του Αίαντος είναι η αρχή μιας νέας ηθικής, ενός άλλου συστήματος αξιών, μιας άλλης παιδείας και, βέβαια, ενός άλλου τρόπου διακυβέρνησης των ανθρώπων, αλλά και άλλου τρόπου διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος.

Ο Αίας, όταν συνέλθει από την πλάνη και αντικρίσει στον καθρέφτη το ρεζιλίκι του, θα αυτοκτονήσει και ο μονόλογός του στην ακτή της Τροίας (του τόπου όπου ήρθε να διακριθεί και έγινε τόπος εξευτελισμού του) είναι ό,τι πιο τραγικό μας δώρισε η μεγάλη ποίηση, το ρέκβιεμ μιας εποχής που έφυγε ανεπιστρεπτί. Αλλά τα γεγονότα επιδρούν καταλυτικά σε όλα τα πρόσωπα της τραγωδίας. Ο Οδυσσέας που ήρθε να ανιχνεύσει τον χώρο και τις δράσεις, ο υπαίτιος για τον εξευτελισμό που αισθάνεται ο Αίας, ο πρωταγωνιστής του άλλου τρόπου ζωής, όταν έρχεται αντιμέτωπος με τα αποτελέσματα των δικών του κατακτήσεων, παθαίνει υπαρξιακό κενό και συνειδητοποιεί πως ο άνθρωπος, ο κάθε άνθρωπος, είναι παγιδευμένος μέσα στο αόρατο, αλλά τραγικά εξουθενωτικό δίχτυ των θεών. Τώρα, αν μερικοί, ανάλογα με τις ιδεολογικές τους παρωπίδες, αρνούνται την τυραννική παρουσία του Θεού, της Μοίρας, της Ειμαρμένης στα ανθρώπινα, δεν μπορούν να αποφύγουν ούτε τις παγίδες των ψευδαισθήσεων, ούτε τα φάλαρα του εγωτισμού, ούτε τις ζαριές της τύχης, ούτε τις εκπλήξεις του απροσδόκητου.

Στο αριστούργημα του Σοφοκλή τραγικό πρόσωπο δεν είναι μόνο ο Αίας, είναι εξίσου και ο Οδυσσέας και, επιτρέψτε μου να τονίσω, τραγικότερη είναι η κατάσταση στης θεάς Αθηνάς που εκτελεί, πέρα από τις προσωπικές της αξίες, τις εντολές του Διός. Αλλά γύρω από την αυτοκτονία του Αίαντος διαδραματίζονται γεγονότα που έρχονται να διευρύνουν το θεϊκό (ή το φυσικό) σχέδιο για την ανθρώπινη μοίρα. Ο αλαζόνας Αγαμέμνων, σκληρός και αναίσθητος στον ανθρώπινο πόνο, που προσέρχεται στη σκηνή ως απόλυτος αυθέντης, το κοινό γνωρίζει πως λίγα χρόνια πριν ήταν το θύμα μιας εξευτελιστικής δολοφονίας της μοιχαλίδας, τη στιγμή που επιζητούσε το στέφανο μιας νικηφόρας εκστρατείας για την τιμωρία μιας άλλης μοιχαλίδας!

Ανθολογία χαρακτήρων. Στο έργο, εκτός των άλλων έξοχης ανθολογίας χαρακτήρων, υπάρχει και ο Τεύκρος, ο ετεροθαλής αδελφός του Αίαντος (και έχει μείζονα σημασία για την ιδεολογική και ψυχολογική κατάσταση της κοινωνίας που ερμηνεύει τις αντιδράσεις της ο Σοφοκλής) είναι ο παλικαράς, ο πολέμαρχος, με τα τετράγωνα συναισθήματα και τις ακέραιες αρχές. Κουβαλάει στην υπόθεση το ήθος του παρελθόντος, αυτές τις αξίες που χάνονται. Η κορυφαία, κατά τη γνώμη μου, μετά τον ήρωα, προσωπικότητα (και τονίζω τη λέξη) είναι η Τέκμησσα. Είναι ντόπια, δεν ανήκει ούτε σαν γυναίκα, ούτε σαν γενιά, σαν ήθος και παιδεία με τις Ελληνίδες. Και ο Σοφοκλής κάνει επανάσταση. Η γυναίκα αυτή έχει τα ηθικά προικώα μιας ευγενικής και υψηλής παιδείας. Ενα μάθημα ύψιστο που έρχεται να παραταθεί δίπλα στα ανάλογα ηθικά πρόσωπα των ομηρικών επών και των ηρώων της Τρωάδος. Ο Εκτωρ έρχεται να μετρηθεί με τον Αχιλλέα και η Τέκμησσα με την Πηνελόπη.

Το έργο έχει και τα αναγνωρίσιμα σημάδια του ρομαντισμού, ανάλογα με όσα θα προσκομίσει αργότερα στη δραματουργία ο Ευριπίδης. Εχει τη σκηνή με τον γιο του Αίαντα, τον Ευρισάκη, σκηνές υψηλής δραματουργικής έντασης. Το έργο διαθέτει και τη σχεδόν γελοία στην τάχα μου ηγεμονικότητα παρουσία του Μενέλαου. Μια προδιαγραφή του απατημένου συζύγου και ανακατώνει τον κόσμο και παίρνει στον λαιμό του λαούς για να ξανακερδίσει τη μοιχαλίδα Ελένη!

Η αυστηρή, σχολαστική κριτική πολλές φορές στάθμευσε σε ένα δομικό, όπως ισχυρίζεται, στοιχείο της τραγωδίας του Σοφοκλή. Οτι η αυτοκτονία του ήρωα γίνεται περίπου στη μέση του έργου και το δεύτερο μέρος αναλίσκεται στα προβλήματα για την ταφή του, όπου ανταγωνίζονται οι Ατρείδες με τον Οδυσσέα, τον εχθρό του Αίαντος που με τον θάνατό του άλλαξε ήθος, άλλαξε αξίες και πολεμάει για την τιμητική ταφή του παλαιού εχθρού του.

Το έργο τελειώνει, όπως άρχισε, με τον Οδυσσέα. Ερχεται στη σκηνή ως εχθρός και κλείνει το έργο ως φίλος, για να τονίσει, σχεδόν σαν σε επικήδειο, τον σεβασμό που οφείλουμε στον αντίπαλο, στις άλλες αξίες και στις ξένες ιδέες. Ο Οδυσσέας, κηδεύοντας τον Αίαντα, κηδεύει και τον Ιλιαδικό άνθρωπο και ανοίγει τη δημοσιά για την ανθρώπινη οδύσσεια που περπατάμε σήμερα ολόκληρη η ανθρωπότητα.