Η επιστροφή των αυτοκρατοριών;

Στις αρχές του εικοστού αιώνα, περισσότερα από εκατό χρόνια από σήμερα στην κεντρική και την ανατολική Ευρώπη δέσποζαν τρεις αυτοκρατορίες: η Ρωσική, η Αυστρο-Ουγγρική και η Οθωμανική. Στην εποχή τους θεωρήθηκαν «αναχρονιστικές», μάλλον επειδή δεν ακολουθούσαν τα πρότυπα της καπιταλιστικής ανάπτυξης τα κράτη στη δυτική Ευρώπη. Θεωρήθηκαν εύθραυστες και ασταθείς επειδή ήταν πολυεθνικές και οι λαοί που τις αποτελούσαν μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες, πίστευαν σε διαφορετικούς Θεούς και είχαν διαφορετικές παραδόσεις και ιστορίες. Κατά τα άλλα όμως είχαν επιβιώσει για πολλούς αιώνες, ίσως από αδράνεια, ίσως επειδή οι ιστορικοί χρόνοι ήταν πιο αργοί πριν κάνει την εμφάνισή του ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής στην πορεία της ανθρωπότητας. Τις σάρωσε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος με τρόπο δύσκολο και βασανιστικό. Πιθανόν να μην ήταν τόσο «εύθραυστες» όσο οι εκτιμήσεις των καιρών υπολόγιζαν.

Η διάλυση των αυτοκρατοριών έφερε στο προσκήνιο ένα πλήθος κρατών. Μερικά είχαν να επιδείξουν επιτυχίες, άλλα μόνο μια διαδοχή προβλημάτων και αδιεξόδων. Και, ως ιστορικό παράδοξο ή ως κάτι πιο σοβαρό, επέστρεψε στην εποχή μας η συζήτηση πάνω στην αποκατάσταση των αυτοκρατοριών. Προφανώς η συζήτηση δεν αφορά την αυτοκρατορία της Βιέννης. Η λαμπρή οικογένεια των Αψβούργων έχει αναπτύξει στο μεταξύ άλλες απασχολήσεις και ιδιότητες. Αφορά όμως τις άλλες δύο: τη Ρωσία, βασικά και κύρια, και την Τουρκία.

Στην περίπτωση της Ρωσίας θα μπορούσε κανείς να το θεωρήσει και αναμενόμενη εξέλιξη. Πρώτον επειδή έχει εισβάλει από τον Φεβρουάριο στην Ουκρανία με αιτιολογία την προστασία των εκεί ρωσικών πληθυσμών. Δεύτερο επειδή σημαντικοί ρωσικοί – ή ρωσόφωνοι – πληθυσμοί βρίσκονται έξω από τα σύνορα της Ρωσίας. Τόσο η Ρωσία των Τσάρων, όσο και η Σοβιετική Ενωση, κυβερνούσαν για πολλούς αθροιστικά αιώνες, πάνω από πέντε εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα γης – σε σχέση με τη σημερινή της έκταση – μαζί με τους εκεί λαούς φυσικά. Τρίτο, επειδή στην «κατάσταση πολιορκίας» που θεωρεί ότι βρίσκεται – ίσως όχι άδικα – θεωρεί ότι χρειάζεται στρατηγικό χώρο για να επιβιώσει.

Για την Τουρκία τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Η μερική αποκατάσταση του οθωμανικού χώρου, όπως την εκφράζουν πολιτικοί και διανοούμενοι στη γείτονα χώρα, δεν στρέφεται προς την πλευρά όπου υπάρχουν τουρκογενείς πληθυσμοί, προς την κεντρική Ασία δηλαδή. Εκεί δεσπόζουν Ρώσοι και Κινέζοι, δυνάμεις που η Αγκυρα δεν θα ήθελε να προκαλέσει. Το τουρκικό ενδιαφέρον στρέφεται προς τη Μέση Ανατολή των ενεργειακών πηγών και προς τις πλουτοφόρες διαδρομές της θάλασσας που εκτός από ενεργειακές υποσχέσεις αποτελούν στρατηγικούς δρόμους οικουμενικής σημασίας.

Η άτυπη, όσο και πειστική, σκηνοθετική διεκδίκηση του ανατολικού Αιγαίου και της Κρήτης, αλλά και η επαναφορά των συζητήσεων για προσάρτηση των κατεχόμενων εδαφών της Κύπρου στην Τουρκία, βασίζονται σε επιχειρήματα «αυτοκρατορικά», που συνδέονται δηλαδή με το οθωμανικό παρελθόν. Κάτι ανάλογο συμβαίνει με το βόρειο Ιράκ και τη Συρία όπου ήδη βρίσκονται τουρκικά στρατεύματα, αλλά και με τη Λιβύη. Το τουρκικό ενδιαφέρον εδράζεται στο οθωμανικό παρελθόν αυτών των περιοχών.

Δεν πρόκειται για αποκατάσταση της «αυτοκρατορίας» φυσικά. Για την προώθηση αιτημάτων και αναγκών του τουρκικού καπιταλισμού πρόκειται. Η εποχή δημιουργεί τις «ευκαιρίες». Σε τελευταία ανάλυση η Κίνα, στη διεκδικητική παρουσία στη νότια Κινεζική θάλασσα επικαλείται το αυτοκρατορικό της παρελθόν…

Ο Γιώργος Μαργαρίτης είναι καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας του ΑΠΘ