«Νέο» στάδιο στις σχέσεις Τουρκίας – Τουρκοκυπρίων

Ενα μέρος της βιβλιογραφίας εξετάζει την εξωτερική πολιτική της Τουρκίας και ιδιαίτερα τις συγκυρίες επιδείνωσης των σχέσεων της χώρας με την περιφέρειά της, μέσα στο πλαίσιο «εξαγωγής κρίσης». Η συγκεκριμένη προσέγγιση επικεντρώνεται στις πιθανότητες κλιμάκωσης επιθετικής πολιτικής της Αγκυρας «προς τα έξω» ως αποτέλεσμα κρίσεων που προϋπάρχουν στο εσωτερικό της. Σύμφωνα με αυτό το αναλυτικό πλαίσιο, η εξαγωγή της κρίσης με τη μορφή επιθετικότητας έχει ως κύριο στόχο να αποπροσανατολίσει την κοινωνία και να θολώσει τα πραγματικά προβλήματα. Ενα παρόμοιο αναλυτικό πλαίσιο εμφανίζεται και στις σημερινές συγκυρίες για να εξηγήσει τη σκλήρυνση της στάσης της Τουρκίας στα ζητήματα του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου. Τέτοια παραδείγματα δεν είναι φυσικά άγνωστα στην παγκόσμια ιστορία. Πολλά κράτη, μεταξύ αυτών και η Τουρκία, σε πολλές συγκυρίες αποσταθεροποίησης είναι πιθανόν να επιχειρήσουν την «εξαγωγή της κρίσης» με την ενεργοποίηση δομών όπως ο στρατός.

Ωστόσο η ιστορική εξέλιξη δείχνει ότι αυτός δεν είναι ο μοναδικός τρόπος αντιμετώπισης κρίσεων. Ούτε και η ενεργοποίηση στρατιωτικής ισχύος είναι το αποκλειστικό πρόσωπο της συγκεκριμένης πολιτικής. Τουλάχιστον στην περίπτωση των σχέσεων Τουρκίας – τουρκοκυπριακής κοινότητας η κατάσταση είναι πιο σύνθετη. Η ενεργοποίηση στρατιωτικής ισχύος αντικαθίσταται από την εργαλειοποίηση ενός μηχανισμού εξαγωγής κηδεμονίας αντί κρίσης.

Η διαδικασία εξαγωγής κηδεμονίας είναι δυναμική. Προσανατολίζεται περισσότερο προς την κατεύθυνση της καταστροφής του μέχρι σήμερα γνωστού διχοτομικού στάτους κβο και στην οικοδόμηση ενός νέου. Η διαλεκτική σχέση «καταστροφής – ανοικοδόμησης» στην περίπτωση της τουρκοκυπριακής κοινότητας διαθέτει ποιοτικά χαρακτηριστικά μιας δραματικής αλλαγής στον τρόπο που η κυβέρνηση Ερντογάν αντιλαμβάνεται τα Κατεχόμενα. Στο σημείο αυτό προκύπτει μια εξαγωγή κηδεμονίας νέου τύπου που εντατικοποιείται ιδιαίτερα σε συνθήκες απουσίας πρωτοβουλιών γύρω από την επίλυση του Κυπριακού.

Πιο συγκεκριμένα, η αλλαγή βασίζεται στο εξής: Από το 1974 και μετά η Τουρκία ακολούθησε μια αποικιοκρατικής έμπνευσης στρατηγική ολικού μετασχηματισμού των Κατεχομένων σε επίπεδο κοινωνικοοικονομικών δομών. Στόχος ήταν η δημιουργία προϋποθέσεων εμφάνισης μιας «χωριστής πατρίδας», η οποία ως τέτοια δεν θα μπορούσε παρά να συνεργάζεται με τους Ελληνοκυπρίους μόνο στο επίπεδο χωριστών κρατών. Βασικό χαρακτηριστικό της στρατηγικής ήταν η τοπική αναπαραγωγή αυτού του σχήματος εξουσίας. Η Αγκυρα επιδίωκε να υλοποιεί τις πολιτικές της μέσα από τον πρωταγωνιστικό ρόλο της τουρκοκυπριακής Δεξιάς. Το γεωπολιτικό όραμα μιας χωριστής «τουρκοκυπριακής πατρίδας» περνούσε και μέσα από τα φίλτρα των δεξιών τουρκοκυπριακών πολιτικών σχηματισμών.

Το συγκεκριμένο σχήμα εξουσίας άρχισε να αλλάζει μετά την απόπειρα πραξικοπήματος στην Τουρκία το 2016. Η πρεσβεία της Τουρκίας στα Κατεχόμενα λειτουργεί ως σκιώδες «υπουργικό συμβούλιο», δομές του τουρκικού κράτους αναλαμβάνουν τον μετασχηματισμό των Βαρωσίων. Προωθείται η περιθωριοποίηση της τουρκοκυπριακής παρουσίας στον «δημόσιο τομέα» και η αντικατάστασή της από τουρκική. Εντονη προσπάθεια γίνεται για να σπάσει το αντιπολιτευτικό τουρκοκυπριακό μονοπώλιο στον χώρο των εκπαιδευτικών. Τα παραδείγματα είναι πολλά. Ο Ερντογάν δεν δείχνει πρόθυμος να εξαρτηθεί από την όποια τουρκοκυπριακή νομιμοποίηση. Το βασικό όργανο μετασχηματισμού των Κατεχομένων δεν είναι η οργανωμένη τουρκοκυπριακή κοινότητα αλλά το ίδιο το τουρκικό κράτος. Η Αγκυρα επιδιώκει όχι μόνο να δαιμονοποιήσει ιδεολογικά τις τουρκοκυπριακές δυνάμεις της αντιπολίτευσης αλλά να μεταφέρει «τον εαυτό της» στον χώρο των Κατεχομένων και να αναλάβει εξ ολοκλήρου την καθοδήγηση των δυναμικών δημιουργίας ενός «τουρκικού νομού».

Ωστόσο θα πρέπει να σημειωθεί ότι αυτή η τακτική αντιμετωπίζει τη σκιά ενός διλήμματος. Από τη μια πλευρά, η απουσία πρωτοβουλιών στο τραπέζι του διαλόγου όντως διευκολύνει την ολοκλήρωση τέτοιων σχεδιασμών. Από την άλλη πλευρά, η δημιουργία μιας «μικρής Τουρκίας εκτός Τουρκίας» προσκρούει στην πολιτικοποίηση της κυπριακής ταυτότητας των Τουρκοκυπρίων, η οργάνωση της οποίας, αν και είναι πλέον πιο δύσκολη, εντούτοις συνεχίζει να επιβιώνει. Επομένως στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα η αντιπαράθεση μεταξύ Αγκυρας και τουρκοκυπριακής αντιπολίτευσης θα εξαρτηθεί τόσο από το αποτέλεσμα των εκλογών στην Τουρκία όσο και από τη δυνατότητα ανανεωμένων συνεργασιών μεταξύ των δύο κυπριακών κοινοτήτων που θα συμπεριλάβουν στη δραστηριότητά τους τα θέματα που προκύπτουν συνολικά από τον μετασχηματισμό των Κατεχομένων και δεν θα περιορίζονται αυστηρά σε «τυπικά» θέματα των συνομιλιών.

Ο Νίκος Μούδουρος είναι λέκτορας,
Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κύπρου