Το χαμηλόφωνο ρεσιτάλ μιας ζωής

Ο Βολφ Βόντρατσεκ (1943), γεννημένος στο Ρούντολστατ της Θουριγγίας, με σπουδές λογοτεχνίας και φιλοσοφίας στα πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, του Γκέτινγκεν και της Φρανκφούρτης, εξέπληξε κοινό και κριτικούς το 1969 με τη συλλογή διηγημάτων «Οταν η μέρα άρχιζε πάλι με μια πληγή από σφαίρα», η οποία παραμένει έργο αναφοράς. Ηταν μόλις 26 ετών. Τότε, σημειώνουν οι ειδικοί, εμφανίζεται στη Γερμανία η άρνηση του σύγχρονου κόσμου, εξαπλώνονται οι αισθήσεις και παραισθήσεις  που είχε φέρει στο προσκήνιο η αμερικανική beat generation, οι οποίες συνέπεσαν με τον ήχο και απόηχο του αυτοκτονικού ποιητικού έργου της Ινγκεμποργκ Μπάχμαν (1926-1973) και του Πάουλ Τσελάν (1920-1970). Ηταν κυρίως η συλλογική προσπάθεια νέων συγγραφέων, γνωστών ως «Ομάδα 47» (Gruppe 47), να διαμορφώσουν τη γερμανική λογοτεχνία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, προσπάθεια η οποία απέκτησε κοινωνική και πολιτική βαρύτητα, όχι ως επιδεικτική πολυφωνία, αλλά ως συγκροτημένη αποτύπωση ενός τερατώδους παρελθόντος και ενός παρόντος που απέφευγε να κοιτάζει πίσω από την πλάτη του στο όνομα της οικονομικής ανάπτυξης προς συσκότιση της κάθαρσης. Ας μην ξεχνάμε πως η Γερμανία ήταν τότε χωρισμένη σε Ανατολική και Δυτική και πως η Δυτική προέβαλλε την πειθώ της ισχυρογνωμοσύνης της απέναντι στην αφασία του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού. Αυτό το περιβάλλον έδωσε ευκαιρίες και ελευθερίες στη λογοτεχνία της Δυτικής Γερμανίας, η οποία βγήκε στην παγκόσμια αγορά. Σε αυτό το περιβάλλον εντάχθηκε και ο Βόντρατσεκ.

Από τότε και ως τις μέρες μας, ο Βόντρατσεκ έχει δημοσιεύσει μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιητικές συλλογές, δοκίμια, ανταποκρίσεις, ραδιοφωνικά και θεατρικά έργα, που όλα έτυχαν αναγνώρισης, μερικά βραβεύτηκαν. Υποθέτουμε πως το λογοτεχνικό βάρος των Χάινριχ Μπελ και Γκίντερ Γκρας τουλάχιστον, οι οποίοι βραβεύτηκαν με Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1972 και το 1999 αντίστοιχα, εξάντλησε την εσωστρεφή θεματολογία ενοχής στη Γερμανία και οδήγησε στη μελέτη ενός κόσμου πολιτικά και κοινωνικά βεβαρημένων επιγόνων, που έφτασε να είναι πια ο δικός μας. Σε αυτή την κατεύθυνση ευδιάκριτης παρακμής κινείται ο Βόντρατσεκ. Καθυστέρησε να αποκτήσει παγκόσμια φήμη (είναι πια 79 ετών), αλλά την κατοχύρωσε με το βιβλίο του «Αυτοπροσωπογραφία με ρώσικο πιάνο», το οποίο κυκλοφόρησε το 2018 και έχει μεταφραστεί ήδη σε πολλές γλώσσες.

Γρήγορα αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης πως η «αυτοπροσωπογραφία» είναι του ίδιου του συγγραφέα και πως το «ρώσικο πιάνο», δηλαδή ο συνομιλητής του Σουβόριν, προσωπικότητα περίφημη, κατά τον συγγραφέα, ρώσου πιανίστα, που στα χρόνια της Σοβιετικής Ενωσης, παίζοντας για τον λαό σε ρώσικα πιάνα γνωστά για το βάρος και την ποιότητα του ήχου τους ως «τανκ», ήταν ένα από τα επίσημα είδωλα της κρατικής τέχνης. «Σταρ» όταν εμφανιζόταν σε συναυλιακά μέγαρα της Δύσης, παίζοντας σε πιάνα μουσικόφιλα όσο και το μουσικόφιλο, όχι απαραιτήτως μουσικοτραφές, αστικό κοινό του. Το θέμα είναι τι έχει απομείνει από τον γερασμένο Σουβόριν («ρώσικο πιάνο» εκ καταβολής), που υπηρέτησε τον ήχο και τις σιωπές της μουσικής. Τι έχει απομείνει από τη μοναξιά του υπηρέτη της μουσικής, υπό τη σκέπη της οποίας ανάλωσε τον βίο του; Και εξ αντανακλάσεως, τι έχει απομείνει στον αφηγητή που, με καταλύτη τον Σουβόριν, συνθέτει την «αυτοπροσωπογραφία» του;  Γιατί, αν και δεν το ομολογεί, τη συγγραφή φαίνεται ότι υπηρέτησε.

Ο Βόντρατσεκ τοποθετεί τις συναντήσεις αφηγητή και πιανίστα σε καφενεία και εστιατόρια της Βιέννης (στον κατ’ εξοχήν χώρο της Μουσικής), ο λόγος του αφηγητή εισέρχεται στον λόγο του πιανίστα, τα περάσματα από τη μιαν άποψη στην άλλη, από τη συμφωνία στη διαφωνία έχουν ένα μουσικό ύφος, που συγκερασμένο περνάει από το αργό (largo) στο ζωντανό και γρήγορο (vivace, presto), εκφράζοντας όλο και εντονότερα μια σύνθεση αισθημάτων που καταλήγει σε φιλία, σε εκείνο το αίσθημα του «ανήκειν» χάρη στον άλλον, στον «έτερο εαυτό». Το μότο του κειμένου είναι «Η σύμπτωση ξέρει άραγε τι θέλει;». Με άλλα λόγια, «η σύμπτωση θέλει απαντήσεις;». Μια «αυτοπροσωπογραφία» εξυπηρετεί απαντήσεις ή έχει το θάρρος να αντιμετωπίζει τα ερωτήματα. Ολα τα κεφάλαια του βιβλίου, 19 τον αριθμό, δεν είναι άλλο από ερωτήματα, με εξαίρεση το κεφάλαιο 13, όπου η τεχνολογία του κινητού και του υπολογιστή επιβάλλεται στον Σουβόριν, άχρηστο δώρο και εργαλείο σε παροπλισμένο μάστορα. Διακρίνουμε πως ο Βόντρατσεκ έχει συνθέσει ένα τριμερές έργο με έξι κεφάλαια το κάθε μέρος, με το 13ο κεφάλαιο ως ιντερμέτζο πριν το έργο φτάσει στο τέλος του: στην απώλεια του Σουβόριν, στο έσχατο ερώτημα «Και τώρα;».

Αυταπάτη

Αυτό το «στήσιμο» θα ήταν ασταθές και εν πολλοίς επιτηδευμένο αν ο Βόντρατσεκ, βαθύτατος γνώστης της κλασικής μουσικής και της τζαζ, δεν επιχειρηματολογούσε ως αφηγητής και ως Σουβόριν με αναφορές σε μεγάλες μορφές εκτελεστών, μαέστρων, τραγουδιστών της όπερας, σοφά ενταγμένες στη ροή της αφήγησης, βάζοντας έτσι μια σφραγίδα ιστορίας σε έναν κόσμο που έχει ανάγκη την επιτυχία και αναγνώριση, καθώς κινδυνεύει διαρκώς από τη λήθη: οι δάφνες του παρελθόντος είναι αυταπάτη. Ο Σουβόριν αναγνωρίζει, υφίσταται και εντέλει αποδιώχνει την αυταπάτη της δόξας, που το μωσαϊκό της μοίρας και της παρακμής της Ευρώπης, κατανοητό κατά περίπτωση λιγότερο ή περισσότερο, δεν παύει να ξεφτίζει. Σε όλο το κείμενο, η ισορροπία σοβαρότητας και ειρωνείας παραμένει σταθερή.

Ο κριτικός λογοτεχνίας των «New York Times» σχολιάζει: «Απέραντη ταπεινότητα περιβάλλει το κείμενο. Σε έναν κόσμο που φωνάζει και ωρύεται, η ειρωνεία ως απόσταση ασφαλείας αναδύεται φυσικά μέσα από τους παραλογισμούς και τις συμπεριφορές του βίου μας. Αυτό το βιβλίο είναι λοιπόν ένα τραγούδι που ακούγεται μαλακά και αργά, υψηλής μουσικής ποιότητας. “Οσο πιο ήσυχα παίζεις μουσική, τόσο καλύτερα μπορείς να ακουστείς” λέει ο Σουβόριν. Ο Βόντρατσεκ γράφει όπως ο Σουβόριν παίζει μουσική και ακούγεται».

{1BSYG}Βολφ Βόντρατσεκ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Αυτοπροσω-{LF}πογραφία {LF}με ρώσικο πιάνο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ελίζα Παναγιωτάτου{CR}Εκδ. Αντίποδες, 2021, σελ. 216{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 12,60 ευρ{4BTIM}ώ