Οι νομάδες της «Αλκηστης» στην Επίδαυρο

Την περασμένη εβδομάδα στον έβδομο όροφο του Θεάτρου του Μπόχουμ ο Θάνατος έβγαινε στη σκηνή τρεκλίζοντας απέναντι στον νεαρό Απόλλωνα. «Τι γυρεύεις εδώ; Το ‘βαλες πάλι σκοπό να με ξεγελάσεις; Να φτιάξεις τους δικούς σου νόμους και να καταργήσεις τους δικούς μου;». Ο κατά τα άλλα κυρίαρχος του Κάτω Κόσμου – τα λόγια του οποίου προβάρει ο ηθοποιός Λούκας φον ντερ Λούε φορώντας μια επιχρωματισμένη μάσκα ξιφομάχου – μοιάζει να παραπαίει, σαν μεθυσμένος που έχασε τον δρόμο του. Ή σαν ένα σκιάχτρο που ξέφυγε από τα χωράφια, κατά την εξήγηση του ίδιου του σκηνοθέτη, Γιόχαν Σίμονς, ο οποίος μεταφέρει την «Αλκηστη» του Ευριπίδη την επόμενη εβδομάδα στην Επίδαυρο. «Είναι μια εικόνα που κουβαλάω από τότε που πρωτοείδα σκιάχτρα στην ολλανδική ύπαιθρο. Φαντάστηκα κάποια στιγμή τον θάνατο σαν ένα σκιάχτρο που ερχόταν στη ζωή». Τον ολλανδό θεατράνθρωπο, καλλιτεχνικό διευθυντή του Θεάτρου του Μπόχουμ από τη σεζόν 2018 – 2019, συναντήσαμε μαζί με τους συνεργάτες του πριν από λίγες ημέρες στην πόλη των 365.000 κατοίκων (τη 16η μεγαλύτερη της Γερμανίας), μαζί με τη συνάδελφο Γεωργία Οικονόμου, στο πλαίσιο αποστολής που oργάνωσε το Φεστιβάλ Αθηνών.

Είναι μια περίοδος με αφύσικη ζέστη για τη Βόρεια Ρηνανία – Βεστφαλία. Το προηγούμενο Σάββατο η θερμοκρασία έδειχνε 33 βαθμούς Κελσίου και οι πρόβες των ηθοποιών μόλις ξεκινούσαν στην αίθουσα – χωρίς αιρκοντίσιον. Με το μεγαλύτερο μέρος των σκηνικών και των κοστουμιών να βρίσκονται ήδη ή καθ’ οδόν προς την Επίδαυρο, οι καλλιτέχνες δουλεύουν με πρόχειρα ρούχα, αξεσουάρ και αυτοσχέδιες κατασκευές που ταιριάζουν στον ρόλο τους. Ο Αδμητος του Στίβεν Σαρφ μπαίνει στον Χορό του θρήνου σέρνοντας μια πλαστική καρέκλα, o Απόλλων – Βίκτορ Ιγντενς φοράει μεγάλους χρυσούς χαλκάδες στ’ αφτιά (ως θεός του φωτός), ο Ηρακλής – Πιέρ Μπόκμα βάζει στο κεφάλι ένα πλαστικό τσαμπί με αμπελόφυλλα και σταφύλια, η τροφός μεταφέρει το κασόνι με τις μπίρες στο σκηνικό που θυμίζει παραθεριστικό οικισμό του ελληνικού καλοκαιριού.

Στην αρχή εισερχόμαστε μέσα σε μια «ομίχλη», την οποία ορίζουν οι προθέσεις του σκηνοθέτη, οι αποσπασματικές σκηνές που παρακολουθούμε, η μοντέρνα όψη σκηνικών και ενδυμάτων. Οι ίδιες απορίες, δηλαδή, με τις οποίες θα ξεκινήσουν και οι επίδοξοι θεατές για την παγκόσμια πρεμιέρα στο αργολικό θέατρο την ερχόμενη Παρασκευή. Αυτή θα είναι η «Αλκηστη» του Ευριπίδη, την οποία ο γερμανικός θίασος έχει δουλέψει από τη μετάφραση της σπουδαίας καναδής ποιήτριας Αν Κάρσον, ενώ ο Σίμονς εμπνέεται από τη μουσική της ομότιτλης όπερας του Γκλουκ – γεγονός εμφανές στις πρόβες, καθώς η τετράδα των μονωδών αποδίδει ένα από τα χορικά, πριν ακουστούν το «God only knows» των Beach Boys – καλοκαιρινό σκηνικό γαρ -, αλλά και το «For one moment» του Lee Hazlewood.

Σταδιακά η «ομίχλη» κατακάθεται και αρχίζουν να αποκαλύπτονται τα δομικά στοιχεία της παράστασης. Οι ηθοποιοί προσέρχονται στην ορχήστρα σαν νομάδες που έχουν στήσει τον καταυλισμό τους πίσω από το θέατρο. Εκεί όπου αναμένονται επίσης οχήματα και μια νεκροφόρα, δίπλα σε ένα τροχόσπιτο και λευκές πλαστικές καρέκλες. Πάνω στην ορχήστρα εκείνο που θα δεσπόζει είναι το εκκλησιαστικό όργανο (είχε ήδη σταλεί στην Ελλάδα την ημέρα της δικής μας επίσκεψης), με ερμηνευτές τους Christopher Bruckman και Boris Gurevich . «Για μένα ο κόσμος της “Αλκηστης” είναι ένας κόσμος που απλώς περνάει από δίπλα μας και μπορεί σε ένα δευτερόλεπτο να σβήσει» λέει ο Στίβεν Σαρφ. «Ενας εύθραυστος κόσμος, που ωστόσο έχει τους δικούς του αυστηρούς κανόνες. Ενα καραβάνι που κάνει στάση στην Επίδαυρο».

Από μακριά και μόνο ως φευγαλέα παρατήρηση, ο ήρωάς του μοιράζεται τη βουή και την αντάρα που ξαφνικά ανακαλύπτουν μπροστά τους οι ήρωες του Σαίξπηρ. Ο Αδμητος δέχεται να θυσιαστεί η γυναίκα του αντί εκείνου και «υποδύεται» τον ταραγμένο. Θα φτάσει άραγε και στην πραγματική απόγνωση ως το τέλος; «Το έργο μοιάζει “παλιό” λόγω της γλώσσας και των ηρώων, αλλά όσα αφηγείται ο Ευριπίδης είναι και δικά μας. Φτάνουν ως εδώ υπερβαίνοντας τη χρονική απόσταση» λέει από την πλευρά του ο Στέφαν Χινστάιν, που υποδύεται τον πατέρα του Αδμητου, Φέρητα. «Μοιάζει με ένα παραμύθι. Οταν το διάβασα στην αρχή αναρωτιόμουν γιατί να θυσιάσει τη ζωή της η Αλκηστη. Αλλά ο Ευριπίδης είναι τόσο σοφός ώστε να μην ερμηνεύει το “γιατί” ή να κουνάει το δάχτυλο. Ετσι έχουν τα πράγματα – συμβαίνουν όπως όλα μέσα στη φύση» συμπληρώνει η Ελζι ντε Μπράου, που υποδύεται την Τροφό. Με τον τρόπο της μάς υπενθυμίζει τη βαθύτερη ουσία του έργου, που είναι η διαρκής αντίφαση. Κανένας και τίποτε δεν είναι ακριβώς αυτό που φαίνεται στο κείμενο.

Εκείνη που σίγουρα δεν φαίνεται τις δύο ημέρες που βρισκόμαστε στο θέατρο είναι η πρωταγωνίστρια. Η Αννε Ριτμέγερ, η Αλκηστη της παράστασης, δεν συμμετείχε στις πρόβες εξαιτίας μιας γρίπης. Αλλά ήταν οιονεί παρούσα – όπως και η ηρωίδα που υποδύεται. «Το έργο αυτό λέγεται “Αλκηστη”. Αλλά τι συμβαίνει ουσιαστικά; Μια γυναίκα εμφανίζεται και μετά πεθαίνει. Και όταν επανέρχεται παραμένει σιωπηλή. Αυτό είναι το πιο έξυπνο εύρημα του Ευριπίδη. Ακόμη και αν είχε γράψει στίχους για το τέλος, τους έσβησε. Κι όμως: οι θεατές φεύγουν και σκέφτονται συνεχώς την Αλκηστη» λέει ο Σ. Σαρφ.

ΜΕΤΑΞΥ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ ΚΑΙ ΚΩΜΩΔΙΑΣ. Και στις δύο ημέρες των προβών οι ηθοποιοί έρχονται πολύ συχνά κοντά μας για να ρωτήσουν εάν καταλαβαίνουμε έστω το γενικό περίγραμμα. Την ίδια στιγμή ο Γιόχαν Σίμονς μάς διαβεβαιώνει ότι η παράσταση είναι ειδικά προσαρμοσμένη στις ανάγκες της Επιδαύρου. Φαίνεται χαρακτηριστικά σε μια υπόδειξή του όταν ζητάει από τον Αδμητο και τον Φέρητα να τοποθετήσουν το σώμα τους διαγωνίως προς το φανταστικό κοίλο. Η αίθουσα μοιάζει με αυτοσχέδιο σεμινάριο υποκριτικής για τους εξωτερικούς παρατηρητές. Στον ίδιο χώρο ο Απόλλων ψάχνει τον τόνο ανάμεσα στην ειρωνεία και τον «φιλοσοφημένο» λόγο, κατά τις υποδείξεις του σκηνοθέτη. Ο τελευταίος τού ζητάει να χτυπήσει με νεύρο την πετσέτα πάνω στην απλώστρα, για να φανούν τα ριφλέξ απέναντι στα λόγια του Θανάτου. Ο ηθοποιός που υποδύεται τον άρχοντα του Κάτω Κόσμου πρέπει να παίξει με διπλό κώδικα: οφείλει να γίνει ένας άλλος όταν βγάλει τη μάσκα. Ο Αδμητος πάλι γουρλώνει τα μάτια ή παίζει τον αδιάφορο απέναντι στον πατέρα του, αλλά όταν ο τελευταίος κορδώνεται για την καταγωγή του – γέννημα θρέμμα της Θεσσαλίας – ο Αδμητος πρέπει να φανεί ότι βάζει την ουρά στα σκέλια. Ο γιος του Εύμηλος (Ντομινίκ Ντος Ράις) έχει μια σοκολάτα να του δώσει για να τον παρηγορήσει. Ο Ηρακλής και η Τροφός μοιάζουν για λίγα λεπτά σαν ένα μικρό love story μέσα στην παράσταση.

«Το έργο βρίσκεται κάπου ανάμεσα στη φόρμα της τραγωδίας και της κωμωδίας ως σατυρικό δράμα» εξηγεί στη συνέντευξη ο Σίμονς. «Επέλεξα την “Αλκηστη” επειδή είναι μια καθαρή ιστορία και μάλιστα στη διασκευή της Αν Κάρσον. Ταιριάζει και στη δική μου προϋπηρεσία με το θέατρο “Hollandia” αλλά και την ενασχόλησή μου με την αρχαία τραγωδία, από την οποία έχουν προκύψει 10 έργα. Ειδικά αυτή η “Αλκηστη” θεωρώ ότι είναι ένα έργο – αυτοπροσωπογραφία για τον “λευκό άντρα” και τον τρόπο που συμπεριφέρεται στους άλλους. Αφού πείθει τη γυναίκα του να πεθάνει για εκείνον ακούγεται να αναρωτιέται “Τι θ’ απογίνω χωρίς εσένα;”. Με τον τρόπο μου θέλω να πω ότι στην έκφραση “σε αγαπάω” η βαρύτητα βρίσκεται στο “σε”. Είναι η αγάπη που μοιράζεται και όχι η εγωκεντρική αγάπη, “θύματα” της οποίας είναι άλλωστε τα δύο παιδιά που μοιάζουν παρατημένα απ’ όλους».

Χαρακτηριστικό του ολλανδού σκηνοθέτη είναι να αναδεικνύει κάθε φορά το στοιχείο του έργου που κατά την άποψή του συμπυκνώνει την ουσία του προβληματισμού. Στον «Προμηθέα» του τοποθέτησε τον ηθοποιό με την πλάτη στο κοινό («Ποια μπορούσε να είναι η μεγαλύτερη τιμωρία για κάποιον που υποδύεται τον ήρωα του Αισχύλου;»). Στον «Αμλετ» ο πρωταγωνιστικός ρόλος δόθηκε σε μια γυναίκα, επειδή ο Σίμονς αναζητούσε την ανάγνωση που υποσχόταν ένα θαύμα. Στην «Αλκηστη» η μουσική προσφέρει το κατάλληλο κλειδί. «Βλέπω τη μουσική ως την υψηλότερη μορφή της τέχνης, ανάμεσα στη γη και τον ουρανό. Δημιουργεί στον καθένα από εμάς διαφορετικές σκέψεις, αισθήματα, χωρίς να υποδεικνύει μια κατεύθυνση, όπως ένα κείμενο. Στη δική μας παράσταση εναλλάσσονται μάλιστα οι χρόνοι της μουσικής: από τον 18ο αιώνα φτάνουμε ως την ποπ της δεκαετίας του 1960». Αυτές είναι περγαμηνές που ο Σίμονς κουβαλάει ήδη από το 1985, όταν μαζί με τον Paul Koek ίδρυσαν το Theater Hollandia επιλέγοντας μια ριζοσπαστική προσέγγιση απέναντι στα κείμενα, ρίχνοντας βάρος στη μουσική διάσταση του λόγου και στοχεύοντας στη μουσικότητα της παράστασης.

Η Επίδαυρος, λοιπόν, ξεκινά με μια παράσταση που έχει προετοιμαστεί σε έναν χώρο εκατοντάδες μέτρα μακριά από το κέντρο του Μπόχουμ. Σε αυτόν, το Θέατρο της πόλης δηλαδή (Shauspielhaus), θα επιστρέψει στις 9 Σεπτεμβρίου ως συμπαραγωγή με το Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου. Μέχρι τότε τα μέλη του θιάσου και ο σκηνοθέτης θα έχουν δώσει στον εαυτό τους την απάντηση για το ερώτημα που κυκλοφορούσε στα πηγαδάκια όλες τις ημέρες της προετοιμασίας: τι σημαίνει «ανεβάζω αρχαίο δράμα στην Επίδαυρο;».

info

«Aλκηστη», σκηνοθεσία Γιόχαν Σίμονς, 1-2/7, αρχαίο θέατρο Επιδαύρου. Εισιτήρια (10 – 60 ευρώ). Eως σήμερα η προσφορά 50% για μία ακόμη παράσταση. Πληροφορίες: aefestival.gr