«Η φτώχεια καθόρισε τις αξίες μας»

Ποιο θεωρείτε ως το συγκλονιστικότερο περιστατικό της παιδικής και της εφηβικής σας ηλικίας που αισθάνεστε να καθόρισε τη μεταγενέστερη εξέλιξή σας;

Το πιο κρίσιμο στοιχείο που καθόρισε τα πάντα, όχι μόνο για μένα, αλλά για ολόκληρη τη γενιά μου στην ελληνική επαρχία, ήταν η φτώχεια. Αυτή υπήρξε το έναυσμα για τη διαδρομή που ακολούθησε, όπως επίσης η συνειδητοποίηση των γονιών μας ότι εμείς τα παιδιά έπρεπε να ξεφύγουμε από τη δική τους κατάσταση κι ότι αυτό μπορούσε να γίνει μόνο αν μαθαίναμε γράμματα. Οι γονείς μου ήταν παιδιά προσφύγων, οι παππούδες μου είχαν έρθει με τη Μικρασιατική Καταστροφή από την Ανατολική Θράκη. Η φτώχεια οριζόταν όχι μόνο από τη δυσκολία να επιβιώσει κάποιος, αλλά κυρίως από αρετές. Να μαθαίνεις ότι μια μεγάλη αξία στη ζωή είναι η εργασία, όπως επίσης το να σέβεσαι τους μεγαλύτερους. Θυμάμαι επίσης πως δεν θα έβλεπες φτωχό παιδί που να μη φοράει καθαρά ρούχα – μπαλωμένα αλλά καθαρά. Επομένως, όσο κι αν ακούγεται παράξενο, η φτώχεια ήταν αυτή που καθόριζε τη ζωή μας και κυρίως τις αξίες της. Αξίες που μας τις έδωσαν αγράμματοι και φτωχοί γονείς.

Ποιο είναι το πρώτο λογοτεχνικό βιβλίο που διαβάσατε και που λειτούργησε με τρόπο καταλυτικό για σας;

Κατ’ αρχάς δεν είχαμε την ευχέρεια να διαβάζουμε πολλά εξωσχολικά βιβλία. Ομως τα βιβλία που αισθάνομαι να σημάδεψαν τη ζωή μου με έναν ανεξίτηλο τρόπο είναι «Τα μυστικά του βάλτου» και «Ο μάγκας» της Πηνελόπης Δέλτα. Ενώ σε μεταγενέστερα, τα γυμνασιακά χρόνια, ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης με το «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται». Αυτή υπήρξε η αφετηρία όσον αφορά το διάβασμα σε μια περίοδο που δεν είχαμε την ευχέρεια να αγοράζουμε βιβλία αλλά δεν υπήρχαν και βιβλιοθήκες. Ακόμη αναρωτιέμαι πώς τα τρία βιβλία που σας ανέφερα έφτασαν στα χέρια μου.

Είναι γνωστή η σχέση σας με το Αγιον Ορος. Ποια πιστεύετε πως είναι η σημασία του, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά για τον κόσμο ολόκληρο εν έτει 2022;

Είμαστε μια καλή παρέα δέκα ατόμων που πηγαίνουμε στο Αγιον Ορος τα τελευταία δεκαεπτά χρόνια δύο φορές τον χρόνο. Η βάση μας είναι η Μονή Ξενοφώντος με ηγούμενο τον σπουδαίο, φωτισμένο άνθρωπο, Αρχιμανδρίτη Αλέξιο. Για πέντε χρόνια συνέπιπτε να πηγαίνουμε στο Αγιον Ορος με μια ομάδα πολύ σημαντικών Γερμανών, ανθρώπων της Οικονομίας. Τοποθετημένοι όλοι τους σε πάρα πολύ υψηλές θέσεις σε διάφορες βιομηχανίες, είχαν μείνει κατάπληκτοι με την πνευματικότητα του Αγίου Ορους, με το τι συμβαίνει στον χώρο του. Κυρίως με το γεγονός ότι η Ορθοδοξία του Βυζαντίου παραμένει στο Αγιον Ορος απαράλλακτη για χίλια χρόνια. Αλλά και με τους πολύτιμους θησαυρούς του που έχουν αρχίσει να γίνονται προσιτοί, καθώς ψηφιοποιούνται πλέον, όχι μόνο στον ερευνητή αλλά σε οποιονδήποτε ενδιαφερόμενο. Αποτελεί μοναδικό φάρο τόσο για τους ανθρώπους που πιστεύουν όσο και για εκείνους που αγαπούν την ιστορική συνέχεια της Ελλάδας και, έστω κι αν δεν πιστεύουν, θεωρούν την υπόθεση αυτή ως ένα ισχυρό στοιχείο της παράδοσής μας. Θυμάμαι έναν Γερμανό που είχε επισκεφτεί τα μεγαλύτερα θρησκευτικά κέντρα όλης της γης και μου είπε: «Μετά το Θιβέτ που είναι ολόκληρο μια μοναστική πολιτεία θα τοποθετούσα το Αγιον Ορος, εννοώ σε σχέση με τον κόσμο ολόκληρο». Εχει πολύ μεγάλη σημασία η κουβέντα αυτή ενός Γερμανού που, αν δεν ήταν άθεος, σίγουρα δεν ήταν ορθόδοξος.

Αναφέρατε προηγουμένως την ψηφιοποίηση για τα κειμήλια του Αγίου Ορους. Θεωρείτε την ψηφιοποίηση κάτι σημαντικό, ή αφαιρεί από τη βαθύτερη σημασία των πραγμάτων ένα μέρος της μαγείας τους;

Προς το παρόν ας μείνουμε στις μεγάλες ευκαιρίες που παρέχει στους ανθρώπους με το να καταργεί μια τρομερή σπατάλη χρόνου. Το πρώτο μεγάλο κέρδος είναι αυτό. Αλλο τώρα αν εμείς τον χρόνο που εξοικονομείται, αντί να τον αξιοποιούμε, τον ξοδεύουμε με έναν ασυλόγιστο τρόπο. Ομως, όπως και να το κάνουμε, στον πεπερασμένο χρόνο της ζωής μας το εργαλείο αυτό προσθέτει χρόνο. Μιλώντας για τον πλούτο του Αγίου Ορους ας αναρωτηθούμε πόσοι θα μπορούσαν να τον απολαύσουν. Ελάχιστοι. Πρόκειται για κειμήλια καθόλου εύκολα επισκέψιμα, πρόκειται όμως για θησαυρούς γνώσης που έρχονται μέσα από τους αιώνες και με την ψηφιοποίηση γίνονται κτήμα όλων των ανθρώπων. Η γνώση για τα σπουδαία επιτεύγματα παλαιών εποχών μάς βοηθάει να καταλάβουμε καλύτερα την εποχή μας. Βέβαια σε σχέση με τη δική μου γενιά δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου να «ξεφυλλίζει» ηλεκτρονικά ένα βιβλίο. Θέλω να πιάνω το χαρτί και να το μυρίζω. Ακόμη και τώρα όταν βρω βιβλίο με άκοπα φύλλα και χρησιμοποιώ χαρτοκόπτη το αισθάνομαι ως μια μαγική διαδικασία. Αλλά οι νεότερες γενιές που θα μεγαλώσουν μέσα στην ψηφιακή εποχή και δεν θα αισθανθούν τη μαγεία του χαρτιού, σίγουρα θα αλλάξει η σχέση τους με τον έντυπο λόγο. Κάτι που δεν το ξέρεις, δεν σου λείπει. Ωστόσο δεν παύει η ψηφιοποίηση να παραμένει πολύ σημαντικό βήμα για την ανθρωπότητα. Υπάρχει βέβαια πάντα ο κίνδυνος κάτι σχετικό να ξεφύγει αποκτώντας μια μορφή που πλήττει τον άνθρωπο. Αλλά στο κάτω-κάτω ο αγώνας του ανθρώπου μέσα στην ιστορία ποιος είναι; Να ελέγχει τις δυνάμεις που του προκαλούν ζημιά.