Πλευρές μιας εναλλακτικής πολιτικής για τη «μεσαία τάξη»

Εννοιες όπως η «μεσαία τάξη» συχνά περιγράφουν τα πάντα και τίποτα συγκεκριμένο. Δεν είναι τυχαίο ότι, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, αυτοπροσδιορίζονται ως «μεσαία τάξη» περισσότεροι από όσους πράγματι ανήκουν σε αυτή. Ούτε το ότι η συγκεκριμένη έννοια εργαλειοποιήθηκε πολιτικά με τον γνωστό τρόπο πριν από το 2019 από τη σημερινή κυβέρνηση. Την ίδια στιγμή, η συζήτηση για τη «μεσαία τάξη» στην Ελλάδα περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τη μείωση φόρων. Ή, πολύ χειρότερα, ταυτίζεται με την ανοχή έναντι της (εισ)φοροδιαφυγής ή της παραβίασης εργασιακών δικαιωμάτων. Η προσέγγιση αυτή βρίσκεται πολύ μακριά από την πραγματικότητα αυτής της τεράστιας – και ανομοιογενούς – κοινωνικής κατηγορίας. Γεννάται επομένως το ερώτημα ποια θα μπορούσε να είναι μια εναλλακτική πολιτική για τη «μεσαία τάξη» ή, καλύτερα, τα μεσαία στρώματα από την οπτική της Αριστεράς.

Η πρώτη πλευρά μιας τέτοιας πολιτικής αφορά αυτονόητα την εξασφάλιση των υλικών όρων ζωής των στρωμάτων αυτών. Εδώ σαφώς εντάσσονται παρεμβάσεις που αφορούν τον σκληρό πυρήνα της «μεσαίας τάξης», τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα. Οπως επισημάνθηκε σε πρόσφατη μελέτη για λογαριασμό του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, ένα ισχυρό ρυθμιστικό πλαίσιο, η υποστήριξη μπροστά στον εν εξελίξει ψηφιακό και πράσινο μετασχηματισμό, η προώθηση συνεργατικών δομών και δικτύων, οι παρεμβάσεις στο πεδίο των χρηματοδοτήσεων και των πιστώσεων και μια σειρά άλλων πολιτικών θα μπορούσαν όχι απλώς να εξασφαλίσουν την επιβίωση της micro επιχειρηματικότητας, αλλά και να τη μετατρέψουν σε πλεονέκτημα για την ελληνική οικονομία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η μεταρρύθμιση του φορολογικού συστήματος, ώστε αυτό να καταστεί δικαιότερο και αποτελεσματικότερο, όχι μόνο για την είσπραξη των δημόσιων εσόδων αλλά και για την άμβλυνση των ανισοτήτων, όπως υποδεικνύει ο τίτλος ετέρας μελέτης για το ΙΝΠ.

Κυρίως όμως το στοιχείο που διαφοροποιεί μια προοδευτική πολιτική είναι ότι αυτή δεν αντιπαραβάλλει τα μεσαία στρώματα προς την υπόλοιπη κοινωνία, της οποίας εξάλλου αποτελούν και πολυάριθμο, αν όχι πλειοψηφικό, τμήμα. Και πάλι σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, παραδοσιακά η ένταξη στη «μεσαία τάξη» χαρακτηριζόταν από εισοδηματική και εργασιακή σταθερότητα, πρόσβαση στην αγορά κατοικίας και στην εκπαίδευση, ως (και) ευκαιρία ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας, σχετικά υψηλά επίπεδα κατανάλωσης κ.λπ. Συνεπώς, η αναστροφή των συνεπειών της λιτότητας και των επάλληλων κρίσεων που συμπίεσαν και συρρίκνωσαν τα μεσαία στρώματα, προϋποθέτει τη μετάβαση από μια ατομική λογική στην προτεραιότητα στη συλλογική κατανάλωση. Το σύνολο, με άλλα λόγια, των πολιτικών που αφορούν τη στήριξη των εισοδημάτων και της απασχόλησης, τις δημόσιες υποδομές και υπηρεσίες, το κοινωνικό κράτος, τη δημόσια παιδεία κ.λπ., που συχνά παρουσιάζονται ως δήθεν στήριξη των αδύναμων εις βάρος των μεσαίων, είναι  – ακόμα και αν δεν εξαγγέλλονται ως τέτοιες – κεντρικής σημασίας για τα μεσαία στρώματα, αφού αποτελούν τον πυρήνα μιας νέας προσέγγισης στην έννοια της ασφάλειας.

Την ίδια στιγμή, υπάρχει και μια δεύτερη, περισσότερο «συμβολική», αλλά πολύ σημαντική πλευρά της προοδευτικής πολιτικής για τα μεσαία στρώματα και σχετίζεται με τη λειτουργία των θεσμών. Για τα στρώματα αυτά – ή τουλάχιστον το πιο δυναμικό, νεανικό και μορφωμένο τμήμα τους – η διαφάνεια, η αξιοπιστία, η σταθερότητα του πλαισίου, η ισονομία, η αξιοκρατία φαίνεται ότι είναι παράμετροι που τους επιτρέπουν να προβλέψουν και να σχεδιάσουν το μέλλον τους και έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Και βέβαια, βάσει των πολιτισμικών τους αναφορών, το να ζουν σε μια κοινωνία ανοιχτή, δημοκρατική, συμπεριληπτική είναι αδιαπραγμάτευτο.

Εν ολίγοις, στη συλλογική συνείδηση, αλλά και στους περισσότερους ορισμούς, η «μεσαία τάξη» ταυτίζεται σε αδρές γραμμές με δύο πράγματα: ασφάλεια στο παρόν και προοπτική για το μέλλον. Δύο στοιχεία που αποτελούν το διαρκές ζητούμενο για το σύνολο της κοινωνίας στην πραγματικότητα και τα οποία μόνο μια αριστερή και προοδευτική πολιτική μπορεί να επιτύχει.

Η Δανάη Κολτσίδα είναι διευθύντρια του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς, μέλος της ΠΓ του ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία