Η λαμπερή δασκάλα μας

Ποια ήταν η Μαρίνα Λαμπράκη – Πλάκα στη ζωή μου; Μα ήταν η δασκάλα μου, όταν ήμουν φοιτητής κάποτε και εγώ, εδώ, στη Σχολή Καλών Τεχνών, στο εργαστήριο του Γιάννη Μόραλη. Αυτή με έμαθε ό,τι ξέρω.

Εκείνα τα χρόνια, ήτανε κατά κάποιο τρόπο ζωντανά ακόμα τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Βρισκόμαστε όλοι μαζί, καθηγητές και φοιτητές, πάντα μέσα σε ένα αναμφισβήτητα θερμό κλίμα έντονων αντιδράσεων για όλα. Αυτοί που δίδασκαν μες στη σχολή ήταν γνωστοί, σημαντικοί καλλιτέχνες στα εργαστήρια και αξιόλογοι επιστήμονες στα θεωρητικά μαθήματα. Αυτό εξασφάλιζε ενδιαφέρον και μεγάλη προσέλευση των φοιτητών καθημερινά. Δεν είχε θέση να σταθείς άμα καθυστερούσες.

Τότε ήτανε που συνάντησα πρώτη φορά τη Μαρίνα. Μια λαμπερή δασκάλα, που μόλις είχε έρθει από το Παρίσι, φέρνοντας έναν άλλο αέρα στο μάθημα της Ιστορίας της Τέχνης που ορίστηκε να κάνουμε μαζί της. Θυμάμαι πόσο γρήγορα μας συνεπήρε η γοητεία της διδασκαλίας της. Ενας κι εγώ ανάμεσα στους πολυάριθμους μαθητές που είχε απ’ όλα τα εργαστήρια, ίσα που είχα τελειώσει το σχολείο, ήμουνα άμαθος, ήμουνα στην αρχή μου, δεν είχα ιδέα από τα θέματα της τέχνης. Γρήγορα όμως καθηλώθηκα από το εύρος των γνώσεών της και το ταλέντο που είχε να σ’ τις μεταδίδει. Γνώσεις όχι μονάχα εγκυκλοπαιδικές, αλλά που είχαν να κάνουν με τη σπουδαιότητα του έργου τέχνης. Γνώσεις επάνω στον κοινωνικό αντίκτυπο της τέχνης που μας τόνιζαν ότι το έργο του σημαντικού δημιουργού έχει τη δύναμη να μην είναι απλώς μια προσωπική ιστορία έκφρασης, αλλά να έχει και μια ιερή συνέπεια μέσα στην κοινωνία, διδάσκοντας, καθοδηγώντας και εξευγενίζοντας ανθρώπους μέσα στις επερχόμενες γενιές.

Μ’ αυτή την έννοια, μας έλεγε, κάθε μουσείο, κάθε αληθινό έργο τέχνης είναι ένα σχολείο. Γιατί απέναντι στο έργο τέχνης ο κάθε επισκέπτης θα μπει σε έναν χώρο απόλαυσης και προβληματισμού, παρατηρώντας τα μηνύματα που φέρνει και προσπαθώντας να κατανοήσει τα σημαίνοντα που φτάνουν διαφορετικά σε καθέναν από εμάς. Η τέχνη μάς καλλιεργεί γιατί έχει τη δύναμη να απευθυνθεί στον μυχό των συγκινήσεών μας. Μόνο αυτή, έλεγε ο Μαλρό, μόνο αυτή είναι παρούσα μες στον χρόνο και θα μιλάει με τρόπο θαυμαστό για το προσωρινό μας πέρασμα από ‘δώ όταν εμείς θα έχουμε αφανιστεί. Δείτε όλα αυτά τα αρχαιολογικά μουσεία. Χιλιάδες θραύσματα κι αγάλματα σφύζουν από σιωπή και ανωνυμία. Ούτε ένα όνομα, μόνο η τέχνη θριαμβεύει πάντα ζωντανή.

Τη θυμάμαι κοπέλα, όμορφη, κομψή, πάνω στην έδρα, όταν με ενθουσιασμό και αυτοπεποίθηση προσπαθούσε να μας μυήσει στην ομορφιά του ιμπρεσιονισμού. Με τη φωνή, τον τρόπο, τις κινήσεις και τις γνώσεις της ήθελε να μας ξεκλειδώσει το φως και τις λάμψεις που έλιωναν μες στις εικόνες που μας έδειχνε. Χάρη σε όλα αυτά και στη μοναδική της μεταδοτικότητα αγάπησα και δίδαξα κεφάλαια της τέχνης χρησιμοποιώντας ακόμα και δικές της λέξεις.

Ανέβαινε για να διδάξει και τήνε χαζεύαμε. Ηταν πολύ αμήχανη η μόδα τότε για τους φοιτητές. Ταγάρια, ινδικά φουστάνια, καμπάνες και σανδάλια. Ο,τι θες φοράγαμε. Αυτή ερχότανε κομψή, καλοντυμένη, με κοσμήματα που ήταν σαν μικρά γλυπτά. Φορούσε πάντοτε καπέλα που της πήγαιναν. Μετά τον θάνατο του άντρα της σταμάτησε να τα φοράει και όταν τη ρωτήσαμε γιατί, απάντησε:

– Γιατί χάθηκαν πια απ’ τη ζωή μου τα σημαίνοντα βλέμματα.

Ετσι ήταν η Μαρίνα, η δασκάλα μας, που όταν τελείωνε το μάθημα πριν και μετά τη ζώναμε όλοι για μία ακόμα ερώτηση, μια διευκρίνιση. Η αλήθεια είναι ότι θέλαμε με κάποιο τρόπο να διευρύνουμε το μάθημα ακόμα λίγο.

Γιατί η σχέση που είχε με τους μαθητές της ήτανε μια βαθιά σχέση ζωής. Συμβούλευε, παρευρισκόταν, υπήρχε πάντα έστω και φορτωμένη με όλα αυτά που έκανε, ήτανε για όλους μας χρήσιμη και φωτεινή.

Σ’ εμένα από τα πρώτα χρόνια μέχρι τώρα ήτανε πάντοτε πολύτιμη. Μισός αιώνας θαυμασμού και αγάπης. Στις κορυφαίες στιγμές της ζωής μου πάντα με έναν λόγο της ήταν κοντά μου. Γάμοι, βαφτίσια και κηδείες. Το κείμενο που έγραψε για μια έκθεσή μου στη Ρωσία που μιλάει για τη θεατρικότητα της ζωγραφικής μου είναι το ωραιότερο που έχει γραφτεί για μένανε ποτέ. Ετσι τη νιώθω πάντα και έτσι θα πορεύομαι με μια συνεχή ευγνωμοσύνη.

Προς τη δεκαετία του ’80 έφτιαξα μια παράσταση, το «Κρίμα που είναι πόρνη» του Τζον Φορντ, στο Ανοιχτό Θέατρο, που άρεσε πολύ. Αυτή ήταν η παράσταση που με έβγαλε στο θέατρο. Πήγανε να τη δουν πολλοί. Ενα βράδυ πήγε και η Μαρίνα. Οταν τελείωσε, έβγαινε αυτή και έμπαινα στο θέατρο εγώ, γιατί είχα να μιλήσω με τον σκηνοθέτη, τον Μιχαηλίδη. Επεσε ο ένας πάνω στον άλλον και χαιρετηθήκαμε. Και τότε άκουσα την πιο αληθινή φιλοφρόνηση που μου ‘χουν κάνει ποτέ στη ζωή μου. Μου είπε:

– Ελα οπωσδήποτε να δεις αυτή την εκπληκτική παράσταση και θα καταλάβεις ότι αυτός που έφτιαξε τα σκηνικά και τα κοστούμια ξέρει αληθινά ιστορία τέχνης.

– Μα, εγώ τα έχω κάνει, της είπα. Εμεινε άναυδη. Μου λέει, όχι, αυτόν τον λένε Μετζικώφ, εσένα σε λένε Παπαδάκη.

Τότε που ήμουν στη σχολή δεν μου άρεσε το ρωσικό και έλεγα μόνο το ελληνικό, μισό μου επίθετο. Ετσι με ήξεραν όλοι.

Η Μαρίνα Λαμπράκη δεν έπαψε ποτέ να αγωνίζεται, βάζοντας στόχους που παλαιότερα κανείς δεν θα τολμούσε να σκεφτεί. Πιστεύω ότι οι διάδοχοί της θα κουβαλήσουνε βαρύ αυτό που λέμε μέτρο σύγκρισης. Το 1980 με φέρανε φαντάρο από την Τρίπολη στην Εθνική Πινακοθήκη, να ζωγραφίσω; αντιγράψω; τον πίνακα του Βολανάκη «Η Εξοδος του Αρεως», που ήθελε κάπου να δωρίσει το υπουργείο Εθνικής Αμύνης. Ητανε δύσκολο γιατί με βάλανε και δούλευα τις ώρες που είχε κόσμο μέσα η Πινακοθήκη. Ομως θυμάμαι και συγκρίνω το τότε με το τώρα. Βλέπω αυτά που γίνανε και σκέφτομαι ότι θα αποτελέσουν σκαλοπάτια για άλλα, ακόμα πιο σημαντικά που ίσως κάνουν άλλοι που θα έρθουν για να προχωρήσουνε ακόμα πιο μπροστά. Μονάχα έτσι θα εξελιχθεί η χώρα μας, μέσα από τη συνέχεια και από τις διαδοχικές εκάστοτε προσπάθειες.

Ο Γιάννης Μετζικώφ είναι ζωγράφος, σκηνογράφος και ενδυματολόγος