Κατανοώντας τον νέο εθνικισμό {CR}

Η ευφορία μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989 δεν αφορούσε μόνο αυτό που ο Φράνσις Φουκουγιάμα αποκάλεσε «ασύστολη νίκη του οικονομικού και πολιτικού φιλελευθερισμού». Αφορούσε επίσης την παρακμή του εθνικισμού. Με την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, θεωρήθηκε ότι οι άνθρωποι θα άφηναν πίσω την εθνική τους ταυτότητα. Το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης δεν ήταν απλώς υπερεθνικό, αλλά μετα-εθνικό.

Ομως ο εθνικισμός επέστρεψε και παίζει κεντρικό ρόλο στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. Η τάση δεν περιορίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες ή τη Γαλλία, όπου ο πρώην πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και η ακροδεξιά ηγέτις της Εθνικής Συσπείρωσης Μαρίν Λεπέν, αντίστοιχα, ηγούνται νέων εθνικιστικών συνασπισμών. Ο εθνικισμός οδηγεί λαϊκιστικά κινήματα στην Ουγγαρία, την Ινδία, την Τουρκία και πολλές άλλες χώρες. Η Κίνα έχει αγκαλιάσει έναν νέο εθνικιστικό αυταρχισμό και η Ρωσία έχει ξεκινήσει έναν εθνικιστικό πόλεμο με στόχο την εξάλειψη του ουκρανικού έθνους.

Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις παράγοντες που τροφοδοτούν τον νέο εθνικισμό.

Πρώτον, πολλές από τις πληγείσες χώρες έχουν ιστορικά παράπονα. Στην Ινδία έγινε συστηματική εκμετάλλευση από τους Βρετανούς υπό την αποικιοκρατία και η κινεζική αυτοκρατορία αποδυναμώθηκε, ταπεινώθηκε και υποτάχθηκε κατά τη διάρκεια των Πολέμων του Οπίου του 19ου αιώνα. Ο σύγχρονος τουρκικός εθνικισμός εμψυχώνεται από τις αναμνήσεις της δυτικής κατοχής μεγάλων τμημάτων της χώρας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Δεύτερον, η παγκοσμιοποίηση αύξησε τις προϋπάρχουσες εντάσεις. Οχι μόνο βάθυνε τις ανισότητες σε πολλές χώρες (συχνά με άδικους τρόπους, ευνοώντας όσους είχαν πολιτικές διασυνδέσεις), αλλά διέβρωσε μακροχρόνιες παραδόσεις και κοινωνικούς κανόνες.

Τρίτον, οι πολιτικοί ηγέτες γίνονται όλο και πιο ικανοί και αδίστακτοι στην εκμετάλλευση του εθνικισμού για να εξυπηρετήσουν τις δικές τους ατζέντες. Για παράδειγμα, κάτω από την αυταρχική διακυβέρνηση του κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ, το εθνικιστικό αίσθημα καλλιεργείται μέσω νέων προγραμμάτων σπουδών στο γυμνάσιο και εκστρατειών προπαγάνδας. Στην Τουρκία, ο πρόεδρος Ερντογάν αρχικά απέφυγε τον εθνικισμό, πρωτοστατώντας ακόμη και σε μια ειρηνευτική διαδικασία με τους Κούρδους στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Αλλά έκτοτε ασπάστηκε ολόψυχα τον εθνικισμό και επιτέθηκε στα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, τους ηγέτες της αντιπολίτευσης και τους αντιφρονούντες.

Ο σημερινός εθνικισμός είναι επίσης μια αντίδραση στο μεταψυχροπολεμικό εγχείρημα της παγκοσμιοποίησης. Το σενάριο ήταν ότι καθώς το εμπόριο γινόταν πιο σημαντικό, η δυτική διπλωματία ενισχυόταν, επειδή οι αναπτυσσόμενες χώρες θα φοβόντουσαν να χάσουν την πρόσβαση στις αμερικανικές και ευρωπαϊκές αγορές και τη χρηματοδότηση. Δεν έγινε έτσι. Η παγκοσμιοποίηση οργανώθηκε με τρόπους που δημιούργησαν μεγάλα απροσδόκητα κέρδη για τις αναπτυσσόμενες χώρες που θα μπορούσαν να επαναπροσανατολίσουν τις οικονομίες τους προς τις βιομηχανικές εξαγωγές διατηρώντας παράλληλα χαμηλούς μισθούς και για τις αναδυόμενες οικονομίες, πλούσιες σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Αλλά αυτές οι ίδιες τάσεις έχουν ενδυναμώσει χαρισματικούς εθνικιστές ηγέτες. Ετσι λοιπόν, επειδή η δυτική διπλωματία θεωρείται όλο και περισσότερο ως μια μορφή παρέμβασης, οι προσπάθειες υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης ή της δημοκρατίας σε πολλές χώρες έχουν αποδειχθεί είτε αναποτελεσματικές είτε αντιπαραγωγικές.

Στην περίπτωση της Τουρκίας, η προοπτική ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ενωση υποτίθεται ότι θα βελτίωνε τα ανθρώπινα δικαιώματα στη χώρα και θα ενίσχυε τους δημοκρατικούς της θεσμούς. Για λίγο, το έκανε. Αλλά καθώς οι απαιτήσεις από τους εκπροσώπους της ΕΕ πολλαπλασιάστηκαν, έγιναν τροφή για τον τουρκικό εθνικισμό. Η ενταξιακή διαδικασία σταμάτησε και η τουρκική δημοκρατία εξασθενεί έκτοτε.

Η Δύση μπορεί να χρειαστεί να αποδεχθεί ότι δεν μπορεί να επηρεάσει αξιόπιστα τις πολιτικές τροχιές των εμπορικών εταίρων της. Πρέπει επίσης να δημιουργήσει νέες δικλίδες ασφαλείας για να διασφαλίσει ότι τα διεφθαρμένα, αυταρχικά καθεστώτα δεν επηρεάζουν τη δική της πολιτική. Και, το πιο σημαντικό, οι δυτικοί ηγέτες θα πρέπει να καταλάβουν ότι θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αξιοπιστία στις διεθνείς υποθέσεις εάν αναγνωρίσουν την παρελθούσα κακή συμπεριφορά των χωρών τους τόσο στην εποχή της αποικιοκρατίας όσο και στον Ψυχρό Πόλεμο. Η αναγνώριση της περιορισμένης επιρροής της Δύσης στην πολιτική των άλλων δεν σημαίνει ότι συγχωρούμε τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Σημαίνει όμως ότι οι δυτικές κυβερνήσεις θα πρέπει να υιοθετήσουν μια νέα προσέγγιση, περιορίζοντας την επίσημη δέσμευση ενώ θα στηρίζονται περισσότερο στη δράση της κοινωνίας των πολιτών μέσω οργανισμών όπως η Διεθνής Αμνηστία ή η Διεθνής Διαφάνεια. Δεν υπάρχει ασημένια σφαίρα για να νικήσουμε τον εθνικιστικό αυταρχισμό, αλλά υπάρχουν καλύτερες επιλογές για να τον αντιμετωπίσουμε.

Ο Ντάρον Ατζέμογλου είναι καθηγητής Οικονομικών
στο ΜΙΤ