Οι βιβλιοθήκες ως κατάρα

Για πολλά χρόνια, για αιώνες, μόρφωση σήμαινε βιβλία. Εμβάθυνση στη γνώση και στα εξαιρετικά αισθήματα των τεχνών που καταγράφονταν στις εκδόσεις, που με τη σειρά τους έφερναν άλλες εκδόσεις και ακόμα περισσότερες καταγραφές γνώσεων και μαρτυριών και εξαιρετικών αισθημάτων. Υστερα ήρθε το Διαδίκτυο, μια τεράστια, απέραντη ηλεκτρονική βιβλιοθήκη, και πολλά άλλα ακόμα, για να εκδημοκρατιστεί η πρόσβαση στα βιβλία – και σε μεγάλο βαθμό αυτό έγινε κατορθωτό. Υπήρχε όμως, όπως πάντα, ένα εμπόδιο: η εργαλειοποίηση της γνώσης. Ανέκαθεν, η γνώση δημιουργούσε μια κοινωνική τάξη εγγραμμάτων που απολάμβανε προνόμια κοντά στις εξουσίες. Η τάξη αυτή, όπως είναι ευνόητο, διευρυνόταν από τύποις εγγραμμάτους, που επίσης στελέχωναν τη γραφειοκρατία.

Το μοντελάκι αυτό επιβίωσε παγκοσμίως μέχρι τις μέρες μας. Ανέκαθεν, τύποις εγγράμματοι (ή σχετικώς εγγράμματοι) περεισέφρεαν στις τάξεις των όντως εγγραμμάτων. Η ελληνική μεταπολίτευση, όμως, έφτιαξε δικλίδες ώστε μεγάλο μέρος τύποις εγγραμμάτων να στελεχώνουν το κράτος και να διευρύνονται συνεχώς. Αυτό δεν το σταμάτησε ούτε η κρίση που ακολούθησε τη χρεοκοπία της χώρας. Ισα ίσα. Η αποστασιοποίηση από τη γνώση είναι το μοντέλο που αποθεώθηκε μετά το 1980, οπότε γιατί να μην αποθεωθεί την εποχή του Διαδικτύου, όταν το βιβλίο θεωρήθηκε είδος πολυτελείας;

Φτάσαμε στο σημείο το βιβλίο να είναι περιττό αντικείμενο. Οχι τα βιβλία του σχολείου ή τα πανεπιστημιακά συγγράμματα που μοιράζονται μέσω του Ευδόξου (από τα οποία απομνημονεύουν αυτολεξεί οι μαθητές ή αντιγράφουν οι φοιτητές) αλλά, γενικώς, το βιβλίο. Το Διαδίκτυο περιέχει, εύκολα προσβάσιμες, τις βασικές γνώσεις, σχετικώς προσιτές στον καθένα και στην καθεμιά. Η εξειδίκευση είναι υπόθεση των καλών μαθητών και των καλών φοιτητών – οι περισσότεροι, λόγω και των συνθηκών, φεύγουν από τη χώρα, κάνουν καριέρα σε άλλες χώρες, σε πανεπιστήμια και σε σπουδαίες θέσεις στη βιομηχανία και στην υψηλής απόδοσης οικονομία. Αυτό είναι το brain drain, αναντίστρεπτο. Από εκεί και πέρα, υπάρχει πολύς χώρος για τη ανάδειξη αυτού του μοντέλου που στηρίζεται στους τύποις εγγραμμάτους. Τα πτυχία καλύπτουν πολλούς.

Αλλά τα πτυχία, όπως λέει και το σύνθημα, copies κτώνται. Και πάντως, όχι με βιβλία. Τα βιβλία είναι για πολλούς, ίσως για περισσότερους από άλλες εποχές. Αλλά δεν είναι προαπαιτούμενο της μαζικής εκπαίδευσης. Ούτε η βιβλιοθήκη είναι. Ακόμα και το σύστημα βιβλιοθηκών της χώρας, σε μεγάλο βαθμό, συντηρεί όχι ναούς γνώσης αλλά γραφειοκρατικούς μηχανισμούς, για χρησιμοθηρικές δραστηριότητες σε σχέση με την ανάγνωση, όπως π.χ. παιδικά προγράμματα. Αλλά αναγνώστες δεν βγαίνουν σχεδόν πουθενά. Γι’ αυτό, μου έλεγε φίλος που εκδίδει έντυπα με υψηλού κύρους γνώση, είναι τέσσερις όλες κι όλες οι ελληνικές βιβλιοθήκες που έχουν συνδρομή – ανάμεσά τους καμία πανεπιστημιακή. Οι υπόλοιπες, τίποτα. Γι’ αυτό με τόση ευκολία τις γκρεμίζουν: αφού δεν τις χρειάζονται. Οπως δεν χρειάζονται τα βιβλία. Πόσοι φοιτητές ξεκινάνε τη μέρα τους υπολογίζοντας ότι δουλειά τους είναι να αγοράζουν και κάμποσα βιβλία – της επιστήμης τους, αλλά όχι μόνο (ποιοι, ας πούμε, εντάσσουν στη ζωή τους τη λογοτεχνία;).

Πολύ φοβάμαι ότι καμία μεταρρύθμιση δεν μπορεί να θίξει την περιφρόνηση της βαθύτερης σχέσης με το βιβλίο και τη βιβλιοθήκη, αυτό το καταστατικό πρόβλημα της χώρας. Και δεν θα το θίξει διότι θα προσκρούσει σε πολλά συμφέροντα επαγγελματικών ομάδων και στις μικροεξουσίες και στις μεγαλύτερες εξουσίες εντός των επαγγελματικών ομάδων. Γι’ αυτό είμαι απαισιόδοξος.