Η μπαλάντα των καφενείων

Το Σάββατο, 28 Μαΐου, στην οδό Σκουφά, στο κέντρο της Αθήνας, θα είναι γιορτή. Κλείνει τριάντα χρόνια ένα καφενείο: Το Φίλιον. Για να είμαστε όμως πιο ακριβείς, κλείνουν τριάντα χρόνια της δεύτερης ζωής του Φιλίου (μην απορείτε, κλίνεται), διότι πριν  αρχίσει να λειτουργεί ως Φίλιον το ξέραμε ως Ντόλτσε. Και ως Ντόλτσε και ως Φίλιον κράτησε και κρατά τον ρόλο που παίζουν τα ευρωπαϊκά καφενεία: Τον ρόλο της αγοράς, με την αρχαιοελληνική έννοια.

Εχω πολύ καιρό να γράψω ένα κείμενο μη συγκρουσιακό. Αλλά σε μια πολιτική σελίδα, κείμενο για ένα καφενείο; Ισως δεν θα το έγραφα εδώ, ίσως ζητούσα χώρο από τον Δημήτρη Δουλγερίδη στις σελίδες της κουλτούρας, αν πριν από μερικές μέρες δεν είχα διαβάσει ένα μικρό βιβλιαράκι του διάσημου άγγλου κριτικού της λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ (πέθανε το 2020). Είναι το κείμενο μιας ομιλίας του, έχει τίτλο «Η ιδέα της Ευρώπης» (μτφρ. Θάνος Σαμαρτζής, εκδ. Δώμα) και, μεταξύ άλλων, υποστηρίζει ότι το καφενείο, αυτός ο χώρος όπως τον συναντάς κυρίως στην Ευρώπη, ανοιχτός σε όλους, ευρύχωρος, στέκι για πολλούς, τόπος για καφέ, ποτό ή ένα πιάτο φαΐ, για ρεμβασμό ή για συζήτηση, είναι «λέσχη του πνεύματος και ταχυδρομείο του αστέγου».

Το Ντόλτσε ήταν ένα καφενείο σε αυτή την παράδοση, στέκι καλλιτεχνών, συγγραφέων και μερικών πολιτικών, που συνέχισε την αντίστοιχη ελληνική, φορέας της οποίας ήταν το πατάρι του Λουμίδη ή το Ζόναρς. Ηταν ενταγμένο στη ζωή της πόλης και, όταν έκλεισε, στα τέλη της δεκαετίας του 1980, πολλοί αισθάνονταν να χάνεται κάτι σπουδαίο. Οταν μάλιστα κυκλοφόρησε η φήμη ότι θα γίνει φαστφούντ, ξεσηκώθηκαν διάφοροι, θαμώνες και εραστές των θρύλων, για να εμποδίσουν την εξέλιξη. Δεν θα κατάφερναν τίποτα αν οι σημερινοί ιδιοκτήτες δεν αντιλαμβάνονταν ότι η περιοχή έχει ανάγκη το καφενείο. Ετσι μπήκε στη ζωή της πόλης το Φίλιον. Και άφησε τη σφραγίδα του.

Πώς αφήνει τη σφραγίδα του ένα καφενείο. Με διακριτικότητα, καλές υπηρεσίες και διάρκεια. Το Φίλιον, πλάι στον Αγιο Διονύσιο, βρέθηκε στο μεταίχμιο Κολωνακίου και Εξαρχείων, εκ των πραγμάτων δηλαδή ήταν ένα χωνευτήρι θαμώνων μιας όντως «πληθυντικής» Αριστεράς και μιας «αριστοκρατίας» ιδιαίτερα εκκοσμικευμένης. Γι’ αυτό, στις αίθουσές του και στα τραπεζάκια του, έζησαν και άνθησαν παρέες από διάφορα σημεία κι από διάφορες κουλτούρες: καλλιτέχνες, ποιητές, συγγραφείς και εκδότες, καθηγητές, δημοσιογράφοι και κάποιοι πολιτικοί. Δεν νομίζω ότι θα απουσίαζαν πολλοί από ένα προσκλητήριο ευκλεών προσωπικοτήτων της πόλης.

Από τον χώρο της πολιτικής, οι πιο επιδραστικές ανάμεσά τους ήταν οι προσωπικότητες των διαφόρων εκδοχών της ανανεωτικής Αριστεράς και του εκσυγχρονισμού. Ολες οι διεργασίες, όλες οι ωσμώσεις, όλες οι συγκλίσεις και όλες οι απογοητεύσεις σημάνθηκαν στο Φίλιον. Εδώ, για πολλά χρόνια, συναντούσες τον Πέτρο Κουναλάκη και την αδιάλλακτη δημοκρατική κοινωνικοποίησή του – ιδίως τα χρόνια που η ανανεωτική Αριστερά συγκρούστηκε με την αριστερή τρομοκρατία.

Στη μεγάλη παρέα γύρω από τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη βρέθηκαν όλοι οι ανανεωτές (σημιτικοί, εκσυγχρονιστές, εχθροί του λαϊκισμού, «μνημονιακοί» αντίπαλοι των ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, όψιμοι μητσοτακικοί και μερικοί όψιμοι νεοσυριζαίοι). Παρά τα δαιμόνια που εισέφεραν τα πλήθη, ο δυσαρεστημένος με το κόμμα του πολιτικός έλεγε ότι «θα είναι ο τελευταίος που θα κλείσει την πόρτα του Συνασπισμού». Υστερα, βέβαια, άνοιξε η πόρτα των συνιστωσών – αλλά αυτό δεν έχει καμία σχέση με την μπαλάντα του πιο ωραίου και πιο επιδραστικού καφενείου της πρωτεύουσας, που δικαίως το γιορτάζουμε.