Γιαννοκρατία

Ποιο να είναι, άραγε, το πιο κοινό ανδρικό ελληνικό βαφτιστικό όνομα; Αν κρίνω από τον αριθμό των γνωστών μου στους οποίους δεν παραλείπω να ευχηθώ Χρόνια Πολλά, ίσως το Γιώργος ή το Κώστας. Υποκειμενικό θα μου πείτε. Ενδεχομένως. Προσεγγίζοντας το ζήτημα πάντως από τη σκοπιά της γλωσσικής παράδοσης, διαπίστωσα ότι απόλυτος κυρίαρχος είναι ο Γιάννης, και μάλιστα με διαφορά. «Μακράν», όπως λένε και οι γιάπηδες, οι σπορτκάστερ (όχι οι σπορτκάστερς, τα έχουμε πει αυτά) και οι τηλεπερσόνες, πιθηκίζοντας το by far.

Πώς τεκμηριώνεται αυτή η απόλυτη κυριαρχία του Γιάννη; Μα, με μια ματιά σε κάθε είδους εκφράσεις. Και μάλιστα, καθόλου εξεζητημένες ή βγαλμένες από τα βάθη λαογραφικών εγχειριδίων. Εκφράσεις καθημερινές, ολοζώντανες, από αυτές που πλουτίζουν όχι μόνο τον προφορικό λόγο, αλλά και τα κάθε είδους κείμενα, λογοτεχνικά, δημοσιογραφικά και άλλα, συχνά επιβεβαιώνοντας ότι η γλώσσα δεν είναι ένα άχυμο, άνυδρο και άχρωμο σύνολο λέξεων και κανόνων, αλλά «ρυάκι με γάργαρο νερό».

Παραθέτω, λοιπόν, εκφράσεις που κοινό στοιχείο τους έχουν ότι σε όλες πρωταγωνιστεί αυτός ο πολύφερνος Γιάννης:

‒ Γιάννης κερνάει, Γιάννης πίνει.

‒ Δεν είναι Γιάννης, είναι Γιαννάκης.

‒ Τι κάνεις Γιάννη, κουκιά σπέρνω.

‒ Φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον Γιάννη.

‒ Ακόμη δεν τον είδαμε, Γιάννη τον βαφτίσαμε.

‒ Μόνο η Μαριώ έκανε τον Γιάννη!

‒ Σπίτι χωρίς Γιάννη προκοπή δεν κάνει.

‒ Τι είχες Γιάννη, τι είχα πάντα.

‒ Πότε ο Γιάννης δεν μπορεί, πότε ο κώλος του πονεί.

‒ Να σε κάψω Γιάννη μου, να σ’ αλείψω λάδι.

‒ Σαράντα πέντε Γιάννηδες, ενός κοκόρου γνώση.

Αυτές είναι οι εκφράσεις με «πρωταγωνιστή» τον Γιάννη που μου έρχονται πρόχειρα στον νου. Πιθανόν να υπάρχουν και άλλες που μου διαφεύγουν αυτή τη στιγμή ή τις οποίες απλώς αγνοώ. Κάθε υπόδειξη, ευπρόσδεκτη. Οσο για την παρουσία άλλων βαφτιστικών ονομάτων σε τέτοιου τύπου εκφράσεις της καθομιλουμένης, μόνο μεμονωμένες περιπτώσεις γνωρίζω («Μην είδατε τον Παναγή», «Θα πει τον δεσπότη Παναγιώτη», «Ο Αντώνης με τα λόγια χτίζει ανώγια και κατώγια», «Αλλαξε ο Μανωλιός και έβαλε τα ρούχα του αλλιώς»).

Εννοείται ότι πάσα απόπειρα εξήγησης αυτής της ιδιότυπης Γιαννοκρατίας θα παρουσίαζε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μη μου πείτε πάντως ότι δεν είναι περίεργο να μην υπάρχουν αντίστοιχες εκφράσεις με Νίκο, Κώστα ή Γιώργο. Ισως πάλι ένα μέρος της τεράστιας γοητείας της η γλώσσα να το οφείλει και σε αυτά της τα «μυστήρια».

Επιδόρπιο

Μια και περί ονομάτων σήμερα ο λόγος, ιδού το πλήρες όνομα του Μέτερνιχ, για τον οποίο τόσα πολλά γράφτηκαν και ειπώθηκαν πέρυσι, με αφορμή τα διακόσια χρόνια από το 1821: Κλέμενς Βέντσελ Νέπομουκ Λόταρ, πρίγκιπας του Μέτερνιχ-Βίνεμπουργκ-Μπαϊλστάιν.