Η παράδοση της γης δεν είναι το ίδιο με την ήττα

Λένε ότι ο πόλεμος της Ουκρανίας μας επιστρέφει στη δεκαετία του 1930. Η επιθετικότητα του Βλαντίμιρ Πούτιν σημαίνει ότι πρέπει να ξαναζήσουμε τις εποχές, όταν η Κοινωνία των Εθνών έμπαινε σε ατελείωτες ευρωπαϊκές κρίσεις για μειονότητες και δημοψηφίσματα και σύνορα και εισβολές; Είναι αλήθεια ότι τα κράτη σήμερα δεν ασχολούνται με τις κηρύξεις πολέμου. Ο Χίτλερ και ο Στάλιν έδειξαν στον Πούτιν πώς να τις αντικαταστήσει με διακηρύξεις-σκουπίδια που στάζουν ψέματα, υποκριτική θυματολογία και ψεύτικη ιστορία. Αλλά μερικά από αυτά τα παλιά αινίγματα επιζούν για να μας ταλαιπωρήσουν. Μία είναι η διαφορά – αν υπάρχει – μεταξύ «ανεξαρτησίας» και «εδαφικής ακεραιότητας».

Η Λιζ Τρας, ως υπουργός Εξωτερικών της Βρετανίας, συγκαταλέγεται στους πιο επιθετικούς πολιτικούς σχετικά με την Ουκρανία. Στους «πολεμικούς στόχους» της, η υποστήριξη της ανεξαρτησίας της σημαίνει όχι μόνο να βοηθήσει να νικήσει τους Ρώσους, αλλά να αποκαταστήσει την «ακεραιότητα» της Ουκρανίας – τα σύνορα πριν από το 2014 που περιλάμβαναν την Κριμαία και ολόκληρη την περιοχή του Ντονμπάς. Αλλά αυτό είναι μια επικίνδυνη σύγχυση, που συγχέει δύο πράγματα που δεν είναι τα ίδια.

Τον Μάρτιο του 1939, ο πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν είχε παραπλανήσει τον κόσμο (και τον εαυτό του) αντιστρέφοντας την πολιτική του «κατευνασμού». Εδωσε «εγγύηση» στην Πολωνία ότι η Βρετανία θα έμπαινε σε πόλεμο εάν η ναζιστική Γερμανία παραβίαζε την ανεξαρτησία της Πολωνίας. Εξι μήνες αργότερα, ο Χίτλερ επιτέθηκε στην Πολωνία. Οι ναζί κατέλαβαν το Ντάντσιχ, τα τανκς της Βέρμαχτ ξεχύθηκαν στα σύνορα, η Λουφτβάφε βομβάρδισε τη Βαρσοβία. Καθώς οι ελπίδες του για την «ειρήνη στην εποχή μας» κατέρρευσαν γύρω του, ο Τσάμπερλεν έκανε μια τελευταία, μάταιη πρόταση: η «ανεξαρτησία» της Πολωνίας δεν απειλήθηκε από τη ναζιστική εισβολή, παρά μόνο η «εδαφική της ακεραιότητα» (ο Χίτλερ διεκδικούσε την περιοχή του Ντάντσιχ). Οπότε ίσως ο πόλεμος δεν έπρεπε να γίνει. Αυτή η σκέψη κέρδισε μόνο περιφρόνηση. Με τον Χίτλερ, η παραβίαση του εδάφους και η ανεξαρτησία έγιναν ταυτόσημα.

Η Ουκρανία, εκτός ΝΑΤΟ, δεν έχει «εγγύηση» για οτιδήποτε. Υπάρχουν τρεις τρόποι που θα μπορούσε να τελειώσει αυτός ο πόλεμος: η Ρωσία να επιστρέψει στα πριν από το 2014 σύνορα. Η Ουκρανία να ηττηθεί και να διχοτομηθεί. Ή, το πιο πιθανό προς το παρόν, να υπάρξει αδιέξοδο κατά μήκος μιας εύθραυστης γραμμής κατάπαυσης του πυρός. Αυτό θα επέτρεπε στη Ρωσία να καταλάβει κάποια εδάφη, ενώ οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις θα βάλτωναν. Η διεθνής διαιτησία θα μπει στον πειρασμό ενός προφανούς συμβιβασμού: η Ρωσία κρατά την Κριμαία, ενώ το Ντονμπάς χωρίζεται υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Προσοχή: Η αποδοχή της αδέξιας κατάληψης της Κριμαίας από τη Ρωσία ως νόμιμης απλώς θα ενθαρρύνει τη φιλοδοξία του Πούτιν να προσαρτήσει άλλα κομμάτια της παλιάς σοβιετικής κυριαρχίας.

Οι ειρηνευτικές συνομιλίες, εάν και όταν ξεκινήσουν, αναπόφευκτα θα επικεντρωθούν στο πού θα υπάρξουν νέα σύνορα. Εδώ ελλοχεύει ο κίνδυνος. Εάν ο ουκρανός πρόεδρος Ζελένσκι αναλάβει την ευθύνη για τον τερματισμό του πολέμου σε μια συμφωνία που θα περιλάμβανε, ας πούμε, την αποδοχή ότι η Κριμαία παραμένει στη Ρωσία, θα βρεθούν εκείνοι οι οποίοι θα μπουν στον πειρασμό να τον μαχαιρώσουν πισώπλατα ως προδότη της ουκρανικής ανεξαρτησίας. Θα μπορούσαν να γεμίσουν τους δρόμους με υπερεθνικιστικούς όχλους και το επίτευγμα του Ζελένσκι – ένας νέος βαθμός εθνικής ενότητας – θα διαλυόταν στο χάος.

Η ελπίδα βρίσκεται στις νεότερες γενιές που τώρα αγωνίζονται για τη χώρα τους, που επιθυμούν μια ευρωπαϊκή Ουκρανία φιλελεύθερη ή σοσιαλδημοκρατική, ένα έθνος όπου το κράτος δικαίου και η διαφάνεια είναι κάτι περισσότερο από συνθήματα. Ομως εκείνοι που πραγματικά έχουν σημασία είναι τα εκατομμύρια ανδρών και γυναικών που μιλούν ρωσικά, που θεωρούν τους εαυτούς τους εθνικά Ρώσους, αλλά οι οποίοι τώρα, λόγω της έντονης οργής για τη ρωσική εισβολή στην πατρίδα τους, έχουν φτάσει να αισθάνονται πλήρως Ουκρανοί. Η χώρα τους είναι ερειπωμένη, αλλά τώρα είναι η χώρα τους.

O δημοσιογράφος Νιλ Ασκερσον είναι ένας από τους κορυφαίους εμπειρογνώμονες της Βρετανίας για την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Εχει γράψει πολλά βιβλία για την ιστορία της Πολωνίας και της Ουκρανίας