Η άρνηση ως ταυτότητα

Είτε επιστήμονες είτε όχι, όσοι κάνουμε καθημερινά συστηματική χρήση της κοινής λογικής – βάζουμε, με άλλα λόγια, το μυαλό μας να δουλέψει – πατάμε συχνά την μπανανόφλουδα να θεωρούμε ότι και όλοι οι υπόλοιποι λειτουργούν σαν κι εμάς και, όταν ολοφάνερα κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει, η άρνησή τους βασίζεται σε έλλειμμα πληροφοριών ή/και σε λανθασμένη επεξεργασία των ήδη υπαρχουσών. Εάν το καλοεξετάσουμε, θα διαπιστώσουμε ότι η αυταπάτη μας (διότι περί αυταπάτης πρόκειται) υποκρύπτει έναν λανθάνοντα οπτιμισμό και πηγάζει από τον αντίστοιχο στις απαρχές του Διαφωτισμού, εκεί προς τα μέσα του 18ου αιώνα, την εποχή που διακατείχε τους διαφωτιστές μια βαθιά εμπιστοσύνη στην «αγαθή φύση» του ανθρώπου και στην εγγενή ικανότητά του να απελευθερωθεί άπαξ και δια παντός από τον σκοταδισμό, φθάνει να του δείξεις το μονοπάτι προς το φως. Οι σχεδόν τρεις αιώνες που ακολούθησαν απέδειξαν ότι τα πράγματα είναι περισσότερο πολύπλοκα από όσο νομίζαμε και δεν εμπνέουν απαραίτητα αισιοδοξία.

Πριν από λίγους μήνες κυκλοφόρησε στα ελληνικά μια μελέτη με τον παράξενο τίτλο «Πώς να μιλήσετε στους Αρνητές της Επιστήμης» (εκδόσεις Ροπή, 2021) και τη δελεαστική επεξήγηση στον υπότιτλο: «Συζητήσεις με υπέρμαχους της θεωρίας της Επίπεδης Γης, αρνητές της κλιματικής αλλαγής και λοιπούς που αψηφούν τον ορθό λόγο». Εκ πρώτης όψεως μοιάζει με ένα ακόμη από εκείνα τα εγχειρίδια Αυτοβελτίωσης που επιχειρούν, με το αζημίωτο, να μας πείσουν πόσο υπέροχοι είμαστε δίχως να το έχουμε πάρει καν χαμπάρι – αρκεί, όμως, να του ρίξουμε μια βιαστική ματιά προκειμένου να καταλάβουμε ότι στοχεύει στο ακριβώς αντίθετο: να κλονίσει τις βεβαιότητές μας, όχι να τις θωρακίσει. Ο συγγραφέας του, ο Lee McIntyre, είναι ερευνητικός εταίρος στο Κέντρο για τη Φιλοσοφία και την Ιστορία της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης και διδάσκει Ηθική στη Σχολή Επιμόρφωσης του Χάρβαρντ. Εχει εστιάσει εδώ και καιρό την έρευνά του στους κάθε λογής αρνητές της Επιστήμης (από τους αρνητές των εμβολίων και της χρήσης μάσκας κατά του κορωνοϊού έως τους αρνητές της δαρβινικής εξελικτικής θεωρίας και όσους δεν αποδέχονται τον συσχετισμό του καπνίσματος με τον καρκίνο) και προσπαθεί να εξηγήσει πώς ο ανορθολογισμός σε όλες του τις εκφάνσεις – από τις πιο ήπιες μέχρι τις πιο κραυγαλέες – διαρκώς φουντώνει, την ίδια ώρα που τα ορθολογικά πλήγματα εναντίον του καθίστανται ολοένα και πιο συντριπτικά. Μήπως, αντί για νερό, ρίχνουμε λάδι στη φωτιά;

Το λάδι στη φωτιά, σύμφωνα με τον McIntyre, μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Πιο συνηθισμένη είναι η μορφή του χλευασμού και της υπεροψίας. Δεν υπάρχει πιο σίγουρη μέθοδος, εάν θέλεις ένας αρνητής να στυλώσει τα ποδάρια του και να μη μετακινηθεί ούτε ρούπι από τις στρεβλές του πεποιθήσεις, από το να του επιδείξεις με κάθε δυνατό τρόπο – ακόμη και μόνο με το βλέμμα σου – ότι τον θεωρείς ηλίθιο. Εκείνο που πρώτος εσύ οφείλεις να κατανοήσεις είναι ότι ο όποιος αρνητής δεν οδηγήθηκε στην όποια άρνησή του ύστερα από μια βασανιστική αποδεικτική διαδικασία κατά την οποία ξεστράτισε ανεπανόρθωτα -χάθηκε στο μονοπάτι προς το φως, όπως θα έλεγαν οι παλιοί καλοί διαφωτιστές – αλλά έπειτα από μια μακροχρόνια οικοδόμηση της «ταυτότητάς» του, όπου μπορεί να κυριαρχούν τραύματα ή συμπλέγματα, εν πολλοίς ασυνείδητα. «Θυμηθείτε ότι όταν αμφισβητείτε τις απόψεις κάποιου», υπογραμμίζει ο McIntyre, «αμφισβητείτε την ταυτότητά του!». Οι άνθρωποι αλλάζουν ταυτότητα μονάχα όταν πειστούν πως η καινούργια τούς εκφράζει περισσότερο από την παλιά -και σε αυτήν την επίπονη διαδικασία τον μικρότερο ρόλο παίζουν οι λογικές αποδείξεις.