Δικαιοσύνη και εξειδικευμένο αποδεικτικό υλικό

Πρόσφατες υποθέσεις της ποινικής Δικαιοσύνης έχουν καταστήσει σαφές ότι πολύ συχνά η έκβαση της δίκης περιστρέφεται γύρω από εξειδικευμένο αποδεικτικό υλικό (expert evidence). Ολοένα και περισσότερο οι δικαστές βασίζουν την ετυμηγορία τους σε τεχνικά δεδομένα που υπερβαίνουν, ενίοτε κατά πολύ, τις γνώσεις ενός κανονικού σύγχρονου ανθρώπου. Ζούμε σε έναν πολύπλοκο κόσμο. Αρκεί κανείς να σκεφτεί ότι η τεχνολογία που καθιστά δυνατή την καθημερινή ηλεκτρονική επικοινωνία είναι κατά πολύ ανώτερη (και φθηνότερη) εκείνης που επέτρεψε την ασφαλή μεταφορά αστροναυτών προς και από τη Σελήνη. Το κεντρικό ερώτημα, δηλ. με ποιον τρόπο το σύστημα ποινικής Δικαιοσύνης απορροφά πληροφορίες τις οποίες οι δικαστές δεν μπορούν οι ίδιοι να ελέγξουν, δεν μπορεί φυσικά να απαντηθεί εδώ. Μπορούμε όμως να φωτίσουμε μια βασική πτυχή αυτού: τον τρόπο με τον οποίο οι εκθέσεις πραγματογνωμοσύνης (δεν) θα αξιοποιηθούν από τους δικαστές της ουσίας.

Αρκεί στο σημείο αυτό να θυμηθούμε ότι βασικό στοιχείο για τη διαλεύκανση της δολοφονίας της άτυχης Κάρολαϊν ήταν τα ψηφιακά δεδομένα από το «έξυπνο» ρολόι της, τα οποία και κατέγραφαν βιομετρικά δεδομένα που δεν συνέπιπταν με το αφήγημα του συζύγου της. Τα ψηφιακά δεδομένα δεν έχουν ασφαλώς δική τους φωνή αλλά θα πρέπει να αποτυπωθούν με τρόπο που δεν προκαταλαμβάνει το τι πραγματικά συνέβη – αυτό είναι αποκλειστική αρμοδιότητα των δικαστών της ουσίας. Αντιθέτως, η έκθεση του πραγματογνώμονα θα πρέπει να εξηγήσει πόσο συμβατά είναι τα ως άνω δεδομένα με την εκάστοτε εκδοχή του κατηγορουμένου, της Εισαγγελίας κ.τ.λ. Παράλληλα, είδαμε ότι το κρίσιμο στοιχείο για την ποινική δίωξη της ύποπτης για τη δολοφονία της άτυχης Τζωρτζίνας ήταν η ανεύρεση της ουσίας «κεταμίνη».

Το κοινό στοιχείο αυτών των ζητημάτων είναι ο πιθανολογικός χαρακτήρας της εκάστοτε έκθεσης πραγματογνωμοσύνης η οποία λόγω της γενικότητάς της δεν μπορεί να αναφέρεται στην ατομική περίπτωση. Με άλλα λόγια, ο πραγματογνώμονας οφείλει να λαμβάνει κάθε φορά ως δεδομένο μια υπόθεση εργασίας και να υπολογίζει πόσο πιθανή είναι η ύπαρξη του αποδεικτικού υλικού. Ο δικαστής θα κάνει το ακριβώς αντίθετο.

Αυτό είναι ένα μάθημα το οποίο τα αγγλικά ποινικά δικαστήρια έμαθαν μετά από αλλεπάλληλα λάθη, όπως π.χ. στην υπόθεση Sally Clark. Η Clark καταδικάστηκε για τη δολοφονία των 2 παιδιών της, τα οποία αρχικά εκτιμήθηκε ότι απεβίωσαν λόγω Συνδρόμου Αιφνιδίου Θανάτου (SIDS). Ενώ οι τραυματισμοί στο σώμα των βρεφών ήταν συμβατοί με τις προσπάθειες ανάνηψής τους, καταλυτικό ρόλο έπαιξε η κατάθεση του πραγματογνώμονα ότι η πιθανότητα σύμπτωσης θανάτου δύο παιδιών από φυσικά αίτια είναι 1 στα 73 εκατομμύρια. Το Δικαστήριο Εφέσεων που ακύρωσε την καταδικαστική απόφαση τόνισε ότι «τέτοιο αποδεικτικό υλικό ενέχει κινδύνους». Τόνισε δε το Δικαστήριο ότι οι ένορκοι καλούνται να εκδώσουν ετυμηγορία για κάθε κατηγορία ξεχωριστά, ενώ ο αριθμός 1 στα 73 εκατομμύρια ενθάρρυνε την εξέταση των δύο κατηγοριών «ως πακέτο». Τόνισε επίσης ότι «όσο συντριπτικά και να είναι τα στατιστικά δεδομένα, δεν καταδικάζουμε ανθρώπους σε αυτά τα δικαστήρια μόνο με βάση στατιστικές… Αν υπάρξει ένας SIDS θάνατος σε μια οικογένεια, δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει ακόμη ένας στην ίδια οικογένεια».

Οι ανακριτικές αρχές στην υπόθεση της Πάτρας φαίνεται να έχουν επιδείξει την απαραίτητη σοβαρότητα, εξειδικεύοντας ακραία στατιστικά ενδεχόμενα με εξατομικευμένο αποδεικτικό υλικό. Ευκαιρίας δοθείσης, θα ήταν χρήσιμο να υπάρξει μια ευρεία συζήτηση και για τον ρόλο του εξειδικευμένου αποδεικτικού υλικού στην ποινική δίκη.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι επίκουρος καθηγητής Νομικής Σχολής του Northumbria University – Hvωμένο Βασίλειο Νομικός σύμβουλος (Ποινική Απόδειξη)