Αλλάζει η μουσειακή πολιτική 150 ετών

Η συζήτηση στην Ελλάδα για τη μετατροπή των μεγάλων κρατικών μουσείων σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου ξεκίνησε το 1997, και όχι τυχαία. Ηδη, από τη δεκαετία του 1980, και κυρίως στη δεκαετία του 1990, κρατικά μουσεία στην Ευρώπη μετετράπησαν σε ΝΠΔΔ. Δηλαδή, σε δημόσιες δομές υποστηριζόμενες μεν από το κράτος, χωρίς όμως τον ασφυκτικό κρατικό εναγκαλισμό τους, σε οικονομικό και διοικητικό επίπεδο, αλλά και ως προς τη χάραξη της στρατηγικής και των δράσεών τους. Παρά ταύτα, μέχρι σήμερα, το καθεστώς των μεγάλων Μουσείων στη χώρα μας παραμένει αμετάβλητο, με εξαίρεση την Εθνική Πινακοθήκη και το Μουσείο της Ακρόπολης, που συμπεριλαμβάνεται στα καλύτερα μουσεία του κόσμου, σύμφωνα με τις διεθνείς κριτικές.

Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, το Αρχαιολογικό και το Βυζαντινό Μουσείο στη Θεσσαλονίκη, αλλά και το Αρχαιολογικό Μουσείο στο Ηράκλειο, λειτουργούν ακόμη ως Ειδικές Περιφερειακές Υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Πρόκειται για πέντε από τις εβδομήντα περίπου υπηρεσιακές μονάδες της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Και αυτό, όταν σχετικά νέοι επιστημονικοί τομείς, όπως της πολιτιστικής διαχείρισης, της διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού, της οικονομίας του πολιτισμού, έχουν δημιουργήσει νέες προϋποθέσεις κι έχουν ανοίξει ευοίωνα τον ορίζοντα στον τρόπο διοίκησης και διαχείρισης των πολιτιστικών οργανισμών και των πολιτιστικών αγαθών.

«Τα Μουσεία της πολιτιστικής κληρονομιάς οφείλουν να ανήκουν στο κράτος. Απαιτείται, όμως, άλλου τύπου διαχείριση… Μήπως είναι καιρός, τα μεγάλα Μουσεία να υπηρετήσουν το δημόσιο συμφέρον με τη μετεξέλιξή τους σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου; Οχι, ότι αυτό θα είναι πανάκεια. Ομως, θα ενισχυθούν οι πρωτοβουλίες των ιθυνόντων και η κρατική σιγουριά που δίνει το δημόσιο χρήμα δεν θα μετατρέπεται σε δημοσιοϋπαλληλικό τέλμα», γράφει το 2003, ο τότε Διευθυντής του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Δημήτρης Κωνστάντιος.

Η μετατροπή του status των κρατικών μουσείων συμπεριλαμβάνεται στις Προγραμματικές Δηλώσεις της Κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη. Πρόκειται για αυτονόητη μεταρρύθμιση. Το νομοσχέδιο έχει ήδη ολοκληρωθεί. Μόλις όμως έγινε γνωστό, ξεκίνησαν αντιδράσεις και κινητοποιήσεις από συνδικαλιστικά σωματεία του Υπουργείου Πολιτισμού, που υπηρετούν σθεναρά τον κρατισμό και αντιτίθενται σταθερά σε οποιαδήποτε διαφορετικό. Φοβούμενοι την απώλεια των «κεκτημένων» απαιτούν τη μετατροπή ακόμη και των υπαρχόντων ΝΠΔΔ σε δημόσιες υπηρεσίες.

Βασικό τους επιχείρημα είναι ότι η απαγκίστρωση των μουσείων από τον σκληρό πυρήνα του κράτους και της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας αποτελεί το πρόδρομο βήμα για την ιδιωτικοποίησή τους. Επιχείρημα αβάσιμο και εντελώς παράλογο. Στο σχέδιο νόμου αναφέρεται ρητά ότι τα μουσεία συνιστούν μορφές οργάνωσης της κρατικής μέριμνας για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Δεν έχουν κερδοσκοπικό χαρακτήρα και απολαμβάνουν όλων των διοικητικών και δικαστικών ατελειών, καθώς και των δικονομικών και ουσιαστικών προνομίων του Δημοσίου.

Χρησιμοποιούν το απολύτως ψευδές επιχείρημα ότι τα Μουσεία – ΝΠΔΔ δεν θα ενισχύονται οικονομικά από το Κράτος. Η πραγματικότητα τους διαψεύδει. Ακόμη και τα Μουσεία που είναι Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου, όπως το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης και το MΟΜus στη Θεσσαλονίκη, τελούν υπό κρατική εποπτεία και επιχορηγούνται σταθερά από το Υπουργείο Πολιτισμού. Αντιδρούν, γιατί με το συγκεκριμένο νομοθέτημα αλλάζει η μουσειακή πολιτική, που ακολουθεί η χώρα, εδώ και 150 χρόνια. Χρειάζεται άλλη απόδειξη για τις εμμονές και τις ιδεοληψίες από τις οποίες διακατέχονται;

Η πρόοδος των επιστημών και της τεχνολογίας, η αλλαγή νοοτροπιών και αντιλήψεων στο πέρασμα των δεκαετιών δείχνει να μην τους απασχολεί. Αγνοούν την έννοια αλλά και τη σημασία ενός «ανοιχτού» μουσείου, που δεν σημαίνει απλώς ανοιχτό στο κοινό. Σημαίνει «ανοιχτό στην έρευνα, στις σύγχρονες προκλήσεις, στην άμιλλα, στην κριτική προσέγγιση της πορείας του, στην αλλαγή των νοοτροπιών, των βεβαιοτήτων και των μύθων που οδηγούν στο τέλμα, στο ξεπέρασμα των συντεχνιακών λογικών και το άνοιγμα στην Ευρώπη και τον κόσμο».

Η Λίνα Μενδώνη είναι υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού