Το στοίχημα των έξυπνων πόλεων

Το σύγχρονο πρόταγμα των βιώσιμων και έξυπνων πόλεων (smart cities) είναι το πολιτικό αφήγημα της νέας εποχής για τις πόλεις του δυτικού κόσμου… Πρόκειται ουσιαστικά για τη συνάντηση δύο στρατηγικών στόχων: της αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης και του ψηφιακού μετασχηματισμού των λειτουργιών της πόλης. Ο πρώτος στόχος υπηρετείται από τον δεύτερο, και μαζί συγκροτούν ένα όραμα για το μέλλον. Το όραμα αυτό έχει βαθιά πολιτικά χαρακτηριστικά, και ουσιαστικά υποκινείται από τους μεγάλους κινδύνους της κλιματικής κρίσης, το τελευταίο σοκ της οικουμενικής πανδημίας, και βέβαια ακόμη και από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Το κύμα της αστυφιλίας αυξάνεται ραγδαία τα τελευταία χρόνια σε όλο τον κόσμο. Οι παγκόσμιες ανακατατάξεις και οι πόλεμοι ωθούν μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα στις πόλεις. Η απειλή της κλιματικής κρίσης, της ενεργειακής φτώχειας, της αποδιοργάνωσης του τομέα πρωτογενούς παραγωγής από φυσικές καταστροφές επιτείνει το φαινόμενο. Εκτιμάται ότι το 2030 ο πληθυσμός των πόλεων θα ξεπερνά τα 5 δισ. κατοίκους.

Κλιματική αλλαγή. Από την άλλη οι πόλεις φιλοξενώντας ήδη σήμερα το 55% του παγκόσμιου πληθυσμού, βρίσκονται στο επίκεντρο της προσοχής για τον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής. Τα αστικά κέντρα καταναλώνουν περισσότερο από το 75% της παγκόσμιας πρωτογενούς ενέργειας και ευθύνονται για το 60% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η προσπάθεια αλλαγής του σημερινού υποδείγματος πρέπει να δοθεί και να κερδηθεί στις πόλεις. Η σύγχρονη πρωτοποριακή πολιτική των πόλεων εκφράζεται σε παγκοσμιοποιημένο επίπεδο σήμερα μέσα από το τρίπτυχο πράσινη, ανθεκτική, έξυπνη πόλη.

Το πράσινο και η προσβασιμότητα όπως προσδιορίζεται από τον πραγματισμό της βιώσιμης και αειφορίας ανάπτυξης, και όχι από την ουτοπικότητα της ναΐφ πολιτικής οικολογίας των προηγούμενων δεκαετιών. Η έξυπνη πόλη ως σύνθημα συμπυκνώνει τη χρηστικότητα και εργονομία των ψηφιακών εφαρμογών και τη διαδικτυακή τεχνολογική εξέλιξη, στην υπηρεσία της δημοκρατίας, της διαφάνειας, και της ανοιχτής κυβερνησιμότητας. Η έννοια της έξυπνη πόλης όμως δεν περιορίζεται μόνο στην τεχνολογικότητα και στην ανάπτυξη ευφυών συστημάτων, επεκτείνεται στη συναισθηματική ευφυΐα που θα θέλαμε να προσφέρει παρηγορητικά η πόλη στους πολίτες και επισκέπτες της. Την κοινωνική συνοχή, την ηθική αλληλεγγύη, την πολιτισμική πρωτοπορία. Χρειαζόμαστε πόλεις που να είναι ανθεκτικές και προσαρμοστικές απέναντι σε περιβαλλοντικές και κοινωνικές πιέσεις, απέναντι σε απρόσμενες κρίσεις και φυσικές καταστροφές όπως πρόσφατα στην Κόρινθο και πριν σε Μάνδρα, Νέα Πέραμο και Μάτι.

Παραδείγματα. Κάποιες πόλεις στην Ευρώπη ήδη δείχνουν τον δρόμο. Το Ρέικιαβικ βασίζεται βασίζεται στον υδροηλεκτρισμό και στη γεωθερμία για την παροχή θερμότητας, ηλεκτρισμού και ζεστού νερού για τους πάνω από 120.000 κατοίκους του. Η Κοπεγχάγη διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα αιολικά πάρκα, ενώ είναι γνωστή εδώ και χρόνια για τους εκτεταμένους δημόσιους χώρους και τη μαζική ποδηλατοκίνηση. Η Μελβούρνη έχει διπλασιάσει τα τελευταία χρόνια τους πεζοδρομημένους άξονες, αποθαρρύνοντας τη χρήση των αυτοκινήτων και πυκνώνοντας τις μαζικές συγκοινωνίες.

Τα τελευταία χρόνια η συζήτηση αυτή κερδίζει μερίδιο και στην ελληνική πολιτική ατζέντα. Αλλες φορές σε ουσιαστικό επίπεδο και άλλες ως μηχανικός αυτοματισμός κάποιας κοινωνικής «μόδας». Πάνω από τους μισούς δήμους της χώρας συμμετέχουν στην ευρωπαϊκή πρωτοβουλία του Συμφώνου των Δημάρχων για το κλίμα και την ενέργεια. Στο παγκόσμιο Δίκτυο των 100 Ανθεκτικών Πόλεων συμμετέχουν η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη. Ο Δήμος Αθηναίων από το 2019 εξελίσσει το τεχνικό και αναπτυξιακό πρόγραμμα υπό το πρίσμα ενός κλιματικού σχεδίου και της προτεραιότητας του ψηφιακού μετασχηματισμού. Το πρόγραμμα Smart Cities του Ταμείου Ανάκαμψης είναι μια μεγάλη ευκαιρία για τις ελληνικές πόλεις. Ωστόσο ο δρόμος είναι μακρύς ακόμη και απαιτεί σύνθετη δουλειά σε πολλά επίπεδα. Και κυρίως μια εποικοδομητική συνεργασία κεντρικής κυβέρνησης και Αυτοδιοίκησης. Αυτή η συνεργασία παρουσιάζει σήμερα πολλά κενά και γραφειοκρατία, με αποτέλεσμα τεράστιους χρόνους στην παραγωγή των έργων.

Πανδημία. Εκτιμάται πως ορόσημο της εξέλιξης είναι η πανδημική κρίση. Η πανδημία δημιούργησε μία παγκόσμια διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Μία πρωτόγνωρη οριζόντια κρίση σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς διακρίσεις. Επληξε συλλογικά τη δημόσια υγεία, την καθημερινή ζωή και τις οικονομικές ισορροπίες. Ειδικά στις μεγάλες πόλεις. Αποδιοργάνωσε σε ατομικό επίπεδο την ψυχική ισορροπία, την επικοινωνία, τη συνεύρεση. Ομως ανέδειξε τη σημασία και την επείγουσα ανάγκη της αναμόρφωσης του δημόσιου χώρου.

Αυτή η ζώσα μαζική εμπειρία, ένας είδος συλλογικής ψυχανάλυσης θα δημιουργήσει (ή θα έπρεπε) νέες τάσεις στη διακυβέρνηση των μεγάλων μητροπόλεων του κόσμου. Η αρνητική εμπειρία να δράσει αυτοκριτικά στα λάθη του παρελθόντος και θα επαναφέρει ως πρώτη προτεραιότητα τη σημασία και αξία του δημόσιου χώρου στις πόλεις. Το όραμα ζωντανών, ασφαλών, βιώσιμων και υγιών πόλεων να γίνει μία επείγουσα ανάγκη. Και οι τέσσερις αυτοί καθοριστικοί παράγοντες μπορούν να εκπληρωθούν αποτελεσματικά μόνο όσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για τους πεζούς, τους ποδηλάτες και το σχεδιασμό της ανθρώπινης κλίμακας. Οσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για αυτή την ανθρώπινη διάσταση της καθημερινής ζωής, τόσο είναι δυνατόν να αυξάνεται η ποιότητα της ίδιας της ζωής.

Η πανδημία μπορεί να κλείσει την περίοδο των αμήχανων χειρισμών πολλών δεκαετιών στον αστικό και αειφόρο σχεδιασμό των ελληνικών πόλεων. Πλησιάζει το τέλος της κρίσης. Πολλές ευρωπαϊκές πόλεις ήδη τα έχουν καταφέρει, αλλά και η πανδημία κινητοποίησε νέες πρωτοβουλίες. Πολλές όμως ελληνικές αστικές περιοχές βρίσκονται ακόμη πολύ πίσω.

Ο Σταύρος Κωνσταντινίδης είναι πολιτικός μηχανικός – συγκοινωνιολόγος και συγγραφέας