Τι εγγυάται τελικά την ειρήνη στην Ευρώπη;

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έθεσε τέλος στην ευρωπαϊκή και ιδίως γερμανική αντίληψη πως η ύπαρξη στενών οικονομικών σχέσεων με τη Ρωσία δεν είναι κάτι μεμπτό και ενδεχομένως αποτρέπει την επιθετικότητά της. Η ενεργειακή εξάρτηση από τους Ρώσους θεωρήθηκε από σειρά γερμανικών κυβερνήσεων, προεξάρχουσας εκείνης της Α. Μέρκελ ως περίπου «άκακη», ενώ η τρυφηλή ζωή των ρώσων ολιγαρχών στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες προσεγγίστηκε ως ένας δυνητικός παράγοντας ένταξής τους στο δυτικό οικοδόμημα διά της «πολιτιστικής αφομοίωσης» και της οικονομικής αλληλεξάρτησης.

Μια ματιά στην ιστορία αποδεικνύει πως τέτοιες απόψεις δε θα μπορούσαν παρά να είναι εντελώς εσφαλμένες. Πέραν του άτοπου της σκέψης πως μπορείς να εξασφαλίσεις την ειρήνη μέσω της ανταλλαγής ρωσικών υδρογονανθράκων με ακίνητα στην Avenue Foch και υπερπολυτελή ενδύματα, είναι σαφές πως ουδέποτε στις ανθρώπινες κοινωνίες οι στενές οικονομικές σχέσεις εγγυήθηκαν την ειρήνη. Ενα καλό παράδειγμα είναι οι εμπορικές συναλλαγές Γερμανίας και Ηνωμένου Βασιλείου στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο υψηλότατος βαθμός οικονομικής αλληλεξάρτησης των δύο χωρών δεν τις απέτρεψε τότε από το να εμπλακούν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Τι εγγυάται λοιπόν την ειρήνη, αν όχι το εμπόριο; Την απάντηση έρχεται να δώσει από το μακρινό και ψυχροπολεμικό 1986 ο θεωρητικός των διεθνών σχέσεων M. Doyle, ο οποίος διατύπωσε την (καντιανή) άποψη πως τα φιλελεύθερα δημοκρατικά κράτη έχουν συνάψει τη δική τους, ξεχωριστή ειρήνη. Πράγματι, όπως και να το δει κανείς, ο πόλεμος μεταξύ φιλελεύθερων κρατών είναι στις μέρες μας αδιανόητος. Μάλιστα, η φιλελεύθερη δημοκρατία στην ήπειρό μας έχει συμφιλιώσει ακόμα και ιστορικούς αντιπάλους.

Επιστρέφοντας στη συζήτηση για τους ρωσικούς υδρογονάνθρακες, κανείς δεν μπορεί να παραβλέψει πως η κατάσταση σήμερα μοιάζει περισσότερο με εκβιασμό παρά με διαπραγμάτευση. Το να βρίσκεται ωστόσο η δημοκρατική Ευρώπη εκβιαζόμενη από ένα στυγνό, φιλοπόλεμο καθεστώς είναι «αμέλεια περί την ανάληψη του εγχειρήματος»: θα έπρεπε να έχουμε αντιληφθεί έγκαιρα πως προμηθευόμενοι τους υδρογονάνθρακες μιας δύναμης που απέχει παρασάγγας από τις αξίες μας θα βρεθούμε μια μέρα να θυσιάζουμε βίαια το επίπεδο ζωής μας για να διασώσουμε τις αξίες αυτές.

Τι μας διδάσκουν τα παραπάνω; Οτι το πολίτευμα της φιλελεύθερης δημοκρατίας δεν είναι μόνο ένα στοιχείο περιγραφής μιας χώρας, αντίστοιχο, παραδείγματος χάριν, του πληθυσμού ή της έκτασης. Είναι μια πυξίδα που πρέπει να κατευθύνει τη συμπεριφορά μας και στις διεθνείς οικονομικές σχέσεις. Οι εμπορικές συναλλαγές προσδίδουν ισχύ και η ισχύς μάλλον αποχαλινώνει παρά κατευνάζει την αυθαιρεσία των δικτατορικών καθεστώτων. Ειδικότερα δε στις συμβάσεις προμήθειας υδρογονανθράκων το ισχυρό μέρος είναι πάντα ο προμηθευτής.

Το συμπέρασμα προκύπτει νομίζω αβίαστα: αν θέλουμε να αποτρέψουμε τον πόλεμο, πρέπει να ξέρουμε ότι αυτό δεν επιτυγχάνεται με την οικονομική αλληλεξάρτηση με χώρες που θέλουν να καταστρέψουν το φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο. Ιστορικά, μόνο ένας παράγοντας έχει εγγυηθεί την ειρήνη μεταξύ δύο ή περισσότερων χωρών: το να είναι καλά λειτουργούσες φιλελεύθερες δημοκρατίες. Ηρθε η ώρα λοιπόν για την Ευρώπη να λάβει σοβαρά υπόψη της αυτή την παράμετρο κατά τη χάραξη των μελλοντικών της κινήσεων σε οικονομικό, πολιτικό και γεωστρατηγικό επίπεδο. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, η Ευρωπαϊκή Ενωση είναι προεχόντως μια ένωση αξιών.

Ο Παναγιώτης Δουδωνής είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου Πανεπιστημίου Οξφόρδης