Από τις Βερσαλλίες στο Κίεβο

Τρεις ημέρες πριν ξεκινήσει η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, οι «New York Times» δημοσίευσαν ένα άρθρο ενός από τους σημαντικότερους αρθρογράφους τους, του Τόμας Φρίντμαν, με τίτλο «Αυτός είναι ο πόλεμος του Πούτιν. Αλλά η Αμερική και το ΝΑΤΟ δεν είναι αθώοι θεατές».

Ο Φρίντμαν δεν έψαχνε άλλοθι για το Κρεμλίνο και την εγκληματική απόφαση που είχε ήδη πάρει. «Ο Πούτιν», έγραφε, «είναι ο πιο ισχυρός και ανεξέλεγκτος ρώσος ηγέτης μετά τον Στάλιν και η επιλογή του πολέμου αυτού είναι προϊόν των δικών του προσωπικών φιλοδοξιών, στρατηγικών στόχων και απωθημένων». Μα σημείωνε πως και η Αμερική είχε μια ευθύνη για την εξέλιξη. Γιατί είχε χειριστεί λάθος τη Ρωσία στα πρώτα χρόνια μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. Γιατί είχε αποφασίσει – παρόλο που ο αντίπαλός της είχε αυτοδιαλυθεί και ο Ψυχρός Πόλεμος είχε ένα τέλος αναίμακτο, βελούδινο – την επέκταση του ΝΑΤΟ. Και γιατί εκείνη η απόφαση επέτρεπε τώρα στον Πούτιν, κυνικά, να κρύβει πίσω από ένα εθνικιστικό προσκλητήριο την παταγώδη αποτυχία της αυταρχικής του διακυβέρνησης.

Το άρθρο αναφερόταν σε μια σοβαρή συζήτηση που είχε γίνει – μα που λίγοι είχαν πάρει στα σοβαρά – όταν η Αμερική έπαιρνε την απόφαση να εντάξει στο ΝΑΤΟ δέκα χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, ώστε η Συμμαχία να φθάσει ως τα σύνορα της Ρωσίας. «Μοιραίο λάθος» είχε χαρακτηρίσει την απόφαση εκείνη ένας από τους πνευματικούς πατέρες της μεταπολεμικής αμερικανικής διπλωματίας, ο Τζορτζ Κέναν. «Θα αναζωπυρώσει τις εθνικιστικές, αντιδυτικές και μιλιταριστικές τάσεις στη Ρωσία, θα επιδράσει αρνητικά στην ανάπτυξη της ρωσικής δημοκρατίας, θα επαναφέρει τις σχέσεις Ανατολής – Δύσης στην ατμόσφαιρα του Ψυχρού Πολέμου και θα ωθήσει τη ρωσική εξωτερική πολιτική προς κατευθύνσεις που ασφαλώς δεν θα μας αρέσουν. Θα κάνει, τέλος, πιο δύσκολη, ίσως αδύνατη, τη συνεργασία της Ρωσίας για τη μείωση των πυρηνικών οπλοστασίων».

Ο Κέναν τα έγραφε αυτά τον Φεβρουάριο του 1997. Και στις απόψεις του μπορεί κανείς να αναγνωρίσει, εκ των υστέρων, έναν απόηχο των θέσεων που είχε υποστηρίξει ο Κέινς, το 1919, στο περίφημο βιβλίο του «Οικονομικές συνέπειες της ειρήνης». Πως είχαν κάνει λάθος οι νικητές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στις Βερσαλλίες όταν επέβαλλαν εξοντωτικούς και ταπεινωτικούς όρους στην ηττημένη Γερμανία. Πως η επιβολή στη Γερμανία πολεμικών αποζημιώσεων, που ήταν αδύνατο να πληρώσει, θα υπονόμευε την ευημερία στην Ευρώπη και αργά ή γρήγορα θα οδηγούσε τη Γερμανία σε έναν νέο πόλεμο εκδίκησης.

Η πρόβλεψη, όπως όλοι ξέρουμε, επιβεβαιώθηκε. Οι όροι των Βερσαλλιών σκότωσαν τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και έφεραν τον Χίτλερ στην εξουσία. Γι’ αυτό και το λάθος δεν επανελήφθη το 1945. Μήπως, όμως, το μάθημα ξεχάστηκε; Μήπως, τη δεκαετία του ’90, οι νικητές του Ψυχρού Πολέμου φέρθηκαν όπως οι νικητές του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου; Μήπως η στάση της Δύσης συνέβαλε ώστε η Ρωσία – αφού πρώτα κύλησε σ’ ένα σύστημα ολιγαρχικού, κλεπτοκρατικού καπιταλισμού – να καταλήξει σε ένα δικτατορικό καθεστώς που εξασφαλίζει τη βίαιη αναπαραγωγή του κλεπτοκρατικού συστήματος; Κι όταν η βία στο εσωτερικό δεν αρκεί, διά της εθνικιστικής συσπείρωσης απέναντι στην «εχθρική περικύκλωση», στο όνομα του «παλαιού μεγαλείου»;

Τα ερωτήματα και η συζήτηση που γεννούν είχαν μεγάλη αξία στον καιρό τους, τη δεκαετία του ’90. Η υπόμνησή τους είχε αξία τις παραμονές της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, όταν η διπλωματία έκανε τις τελευταίες της, μάταιες όπως αποδείχθηκε, προσπάθειες να την αποτρέψει. Εχει, όμως, ακόμη κάποια αξία να τη θυμίζουμε τώρα; Τώρα που έχουμε πια βρεθεί από την ευφορία των πρώτων μεταψυχροπολεμικών χρόνων και τη μακαριότητα του «τέλους της Ιστορίας», στη φρίκη ενός ακόμη πολέμου στα «ματωμένα χώματα» της Ευρώπης;

Ναι – αν χρειαζόμαστε έναν οδηγό για να αποφευχθούν τα ίδια λάθη όταν έρθει η ώρα να σχεδιαστεί η ειρήνη, να σχηματιστεί ένας καινούργιος χάρτης της Ευρώπης και του κόσμου, μετά τον πόλεμο, μετά την τρέλα του Πούτιν.

Οχι – αν χρησιμοποιείται ως πρόσχημα, ως άλλοθι για να «νερώσουμε» την καταδίκη των ρωσικών εγκλημάτων στην Ουκρανία. Οσο κι αν ο Χίτλερ δικαίωνε τον Κέινς στην κριτική του για τις Βερσαλλίες, ούτε ο ίδιος ούτε κανείς άλλος σκέφτηκε να επικαλεστεί τα λάθη των νικητών του προηγούμενου πολέμου ως άλλοθι για να αποφύγει να πάρει θέση απέναντι στη ναζιστική φρίκη. Τηρουμένων των αναλογιών, όσο δίκιο κι αν έχει ο Φρίντμαν όταν καταγράφει τα λάθη της δεκαετίας του ’90, ούτε εκείνος, φυσικά, τα επικαλείται τώρα ούτε κανείς άλλος δικαιούται να το κάνει για να δικαιολογήσει ένα άθλιο «ναι μεν αλλά» απέναντι στα ρωσικά εγκλήματα στην Ουκρανία.

Ευτυχώς, άλλωστε, αυτό το «ναι μεν αλλά» ακούγεται ήδη όλο και πιο αχνό και αδύναμο. Αυτός ο πόλεμος είναι ο πρώτος του οποίου οι εικόνες φθάνουν ως εμάς όχι μόνον από τις φωτογραφικές μηχανές και τις τηλεοπτικές κάμερες των επαγγελματιών της ενημέρωσης, αλλά και από εκατομμύρια κινητά που συνδέονται στο απέραντο σύμπαν των social media και μεταδίδουν τη φρίκη του αδιαμεσολάβητη. Ισως αυτό να συνιστά έναν ακόμη λάθος υπολογισμό του Πούτιν. Ο άνθρωπος που πρώτος χρησιμοποίησε συστηματικά τα social media ως όπλα σε έναν υβριδικό πόλεμο εναντίον των εχθρών του, υποτίμησε ίσως τον κίνδυνο το όπλο να στραφεί εναντίον του, να ματαιώσει κάθε κλασική μέθοδο προπαγανδιστικής διαχείρισης του πολέμου και να ξεσηκώσει ένα κύμα αλληλεγγύης προς τα θύματά του, που δεν έχει προηγούμενο στην ταχύτητα εξάπλωσής του.

Ακόμη και εδώ, στα μέρη μας. Στην Ελλάδα, που το 2019 ακόμη, σε μια διεθνή μέτρηση (Pew Research), ήταν η δεύτερη μετά τη Βουλγαρία χώρα της Ευρώπης της οποίας η κοινή γνώμη είχε θετική εικόνα για τη Ρωσία (58%, ποσοστό διπλάσιο σχεδόν από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο) αλλά και για τον Πούτιν ως ηγέτη (52%). Ακόμη κι εδώ, στην τελευταία δημοσκόπηση της Metron, κατά της Ρωσίας, για τον πόλεμο στην Ουκρανία, τάσσεται ένα 70%, με μόλις 13% υπέρ και 9% ουδέτερο.