Μια γελοιογραφία, χίλιες λέξεις

Σε πρόσφατη ανάρτησή του ο γελοιογράφος Αρκάς παραποίησε μια παλιά οικογενειακή φωτογραφία, αντικαθιστώντας τη μητέρα με τον Χίτλερ, τον πατέρα με τον Στάλιν και τον παιδί με τον Πούτιν. Οι φίλοι του Πούτιν, που δεν κρύβει τη θλίψη του για τη διάλυση της ΕΣΣΔ, και οι εραστές του υπαρκτού σοσιαλισμού, που λατρεύουν την ηθελημένη παρασιώπηση ή διαστρέβλωση των γεγονότων, θεώρησαν τη γελοιογραφία βλάσφημη και αντέδρασαν με ιερή αγανάκτηση. Ομως ο Αρκάς μάς θύμισε, μεταξύ των άλλων, την αγαστή συνεργασία της χιτλερικής Γερμανίας με τη σταλινική ΕΣΣΔ όχι μόνο για τον διαμελισμό της Πολωνίας αλλά και για τον διαμοιρασμό των εδαφών γειτονικών χωρών τους.

Το γερμανοσοβιετικό σύμφωνο μη επίθεσης Μολότοφ – Ρίμπεντροπ (Μόσχα, 23 Αυγούστου 1939) συνοδευόταν από μυστικά συμπληρωματικά πρωτόκολλα, που έγιναν γνωστά μετά τον πόλεμο: τα γερμανικά κείμενα το 1946, και τα σοβιετικά, από τα οποία παραθέτω, το 1993. Τα πρωτόκολλα αυτά απέδειξαν με τον πλέον επίσημο τρόπο ότι η υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης μεταξύ της κομμουνιστικής ΕΣΣΔ και της ναζιστικής Γερμανίας δεν υπήρξε μια μεμονωμένη και υπολογισμένη κίνηση, με την οποία οι δύο χώρες επιδίωξαν τάχα μόνο να κερδίσουν χρόνο, η μία για να αμυνθεί και η άλλη για να επιτεθεί. Η χιτλερική Γερμανία και η σταλινική Σοβιετική Ενωση συνεργάστηκαν στενά στο επόμενο χρονικό διάστημα, μοιράζοντας μεταξύ τους όχι μόνο τα εδάφη της Πολωνίας αλλά και των κρατών της Βαλτικής και της Φινλανδίας. Τη μερίδα του λέοντος έλαβε η ΕΣΣΔ, διότι ο Χίτλερ επειγόταν να εισβάλει στην Πολωνία και έτσι έκανε μεγάλες παραχωρήσεις.

Το κυρίως πρωτόκολλο αφορά την «οριοθέτηση των σφαιρών επιρροής μεταξύ της Γερμανίας και της ΕΣΣΔ». Συζητήθηκε με όρους «αυστηρά εμπιστευτικούς», υπογράφηκε από τους Μολότοφ και Ρίμπεντροπ, και φέρει τη χειρόγραφη σημείωση «Αντίγραφο για τον σύντροφο Στάλιν». Σύμφωνα με αυτό, η Φινλανδία, η Εσθονία, η Λετονία, ένα τμήμα της Λιθουανίας (που με μεταγενέστερο πρωτόκολλο διευρύνθηκε σημαντικά) και η Βεσσαραβία παραχωρήθηκαν στη σφαίρα επιρροής της ΕΣΣΔ. Η Πολωνία μοιράστηκε ανάμεσα στη Γερμανία και τη Σοβιετική Ενωση με σύνορο τους ποταμούς Πίσα, Νάρεβ, Βιστούλα και Σαν.

Το κυρίως πρωτόκολλο συνοδεύεται από άλλα οκτώ πρωτόκολλα και έγγραφα, ανάμεσα στα οποία υπάρχει ένας χάρτης της Πολωνίας υπογεγραμμένος από τον Στάλιν και τον Ρίμπεντροπ. Η σύνταξη των εννέα πρωτοκόλλων απασχόλησε τους δύο διαπραγματευτές για χρονικό διάστημα έξι μηνών μετά την υπογραφή του συμφώνου μη επίθεσης. Το κυρίως πρωτόκολλο υπεγράφη στις 13 Αυγούστου, άλλο ένα στις 23 του ίδιου μήνα, πέντε στις 28 Σεπτεμβρίου και ένα ακόμα στις 10 Ιανουαρίου του 1940. Αντίθετα δηλαδή με τη διάχυτη αντίληψη, το έγκλημα δεν υπήρξε στιγμιαίο αλλά διαρκές.

Τα γερμανικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Πολωνία από τα δυτικά την 1η Σεπτεμβρίου του 1939 και τα σοβιετικά από τα ανατολικά στις 17 Σεπτεμβρίου. Τον Οκτώβριο οι Σοβιετικοί επέβαλαν στα κράτη της Βαλτικής την παρουσία στο έδαφός τους βάσεων με δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες, ενώ τον Ιούνιο του 1940 κατέλαβαν και τις τρεις χώρες. Τον Νοέμβριο εισέβαλαν στη Φινλανδία και κατέλαβαν εδάφη της (με αποτέλεσμα να αποβληθούν από την Κοινωνία των Εθνών). Τα συμπληρωματικά πρωτόκολλα κατέστησαν αναγκαία, ώστε οι δύο κατακτητές να διευθετήσουν ζητήματα που προέκυψαν από τις επιθετικές τους ενέργειες, όπως: τη μετεγκατάσταση πληθυσμών, την αντιμετώπιση ταραχών εκ μέρους των Πολωνών («Polish agitation» στην αγγλόφωνη μετάφραση) και την απόσυρση των διεκδικήσεων της Γερμανίας για τμήμα της Λιθουανίας. H Γερμανία παραβίασε το σύμφωνο μη επίθεσης στις 22 Ιουνίου 1941, όταν τα στρατεύματά της εισέβαλαν στην ΕΣΣΔ.

Η εισβολή της Σοβιετικής Ενωσης στη Φινλανδία στις 30 Νοεμβρίου 1939, που έγινε κατόπιν συμφωνίας με τη Γερμανία, παρουσιάζει ομοιότητες με την εξελισσόμενη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Παρόλο που η Φινλανδία είχε δηλώσει ουδέτερη στην αρχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η ΕΣΣΔ φοβόταν ότι οι Σύμμαχοι θα τη χρησιμοποιούσαν ως βάση για επιχειρήσεις εναντίον της. Για να δικαιολογήσει την εισβολή, η Σοβιετική Ενωση χρησιμοποίησε ως πρόσχημα ένα συνοριακό επεισόδιο. Η αναλογία δυνάμεων έγερνε συντριπτικά υπέρ της ΕΣΣΔ. Η Φινλανδία αντιστάθηκε με επιτυχία για περίπου τρεις μήνες, αλλά στις 12 Μαρτίου 1940 αναγκάστηκε να υπογράψει συνθήκη ειρήνης, με την οποία παραχώρησε το 11% του εδάφους της στην ΕΣΣΔ. Η μεταγενέστερη αντίσταση της Σοβιετικής Ενωσης στους γερμανούς εισβολείς και η ουσιαστική συμβολή της στην ήττα του ναζισμού δεν εξαλείφουν την υποκρισία που είχε επιδείξει δύο χρόνια νωρίτερα, όταν συνήψε, και μάλιστα μυστικά, τις προαναφερθείσες κυνικές συμφωνίες με τις ίδιες ακριβώς δυνάμεις για να προωθήσει τις δικές της επεκτατικές βλέψεις.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης