Η ρωσική διείσδυση στο Αγιον Ορος

Ο θρύλος λέει ότι ο τελευταίος ρώσος μοναχός της Σκήτης του Αγίου Ανδρέα (γνωστής και ως Σεράι) πέθανε το 1971 αυτοπυρπολούμενος και προσπαθώντας να κάψει όλο το συγκρότημα της Σκήτης, για να μην πέσει στα χέρια των Ελλήνων… ξεχνώντας μια βασική αρχή, ότι το ποτάμι θα περάσει ξανά από εκεί που πέρασε!

Η ρωσική διείσδυση στο Αγιον Ορος ξεκίνησε συστηματικά τον 19ο αιώνα. Κλασικό παράδειγμα αποτελεί η Ι. Μονή Παντελεήμονος (σήμερα «Ρωσικό Μοναστήρι»), στην οποία εγκαταστάθηκαν ρώσοι μοναχοί το 1840, με τη συμφωνία ότι δεν θα υπερέβαιναν τους τριάντα. Η συμφωνία παραβιάστηκε και το 1856 έφθασαν τους 100. Το 1873 ξεπέρασαν τους 300 και εξέλεξαν τον πρώτο ρώσο ηγούμενο, ενώ δύο χρόνια μετά εκδιώχθηκαν όλοι οι έλληνες αδελφοί της Μονής. Αντίστοιχα αγόρασαν το κελί του Αγίου Ανδρέα στις Καρυές, και το ανύψωσαν σε Σκήτη. Με τον ίδιο τρόπο δημιούργησαν και τη Σκήτη του Προφήτη Ηλία, εξαγοράζοντας γειτονικά κελιά της Ι. Μονής Παντοκράτορος. Σταδιακά οι ρώσοι μοναχοί έφτασαν τον αριθμό των τρεισήμισι χιλιάδων, δημιουργώντας κτιριακές εγκαταστάσεις ξένες προς το περιβάλλον της Αθωνικής Πολιτείας. Μάλιστα ο ρώσος πρεσβευτής Ζηνόβιεφ δεν δίστασε να διακηρύξει: ας μένουν στο Ορος Ρώσοι, και ας είναι και διάβολοι. Ενα μεγάλο μέρος των ρώσων μοναχών επαναπατρίστηκε βιαίως το 1913, όταν στους κόλπους τους στις αρχές του 20ού αιώνα, προέκυψε η αίρεση των Ονοματοθεϊστών (ή Ονοματολατρών), η οποία καταδικάστηκε από τη Σύνοδο της Εκκλησίας της Ρωσικής Αυτοκρατορίας,.

Η Ρωσία επεδίωξε μέσω της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου (3/3/1878) να αναγνωρίσει την ύπαρξη ρωσικών μονών, αλλά τελικά αναγνωρίστηκε μόνο η Ι. Μονή Αγ. Παντελεήμονος. Η Συνθήκη του Βερολίνου (13/7/1878) αναγνώρισε το ειδικό καθεστώς του Αγίου Ορους, αλλά τη λύση έδωσε το Ελληνικό Ναυτικό στις 2 Νοεμβρίου 1912, όταν απελευθέρωσε το Αγιον Ορος και το ενέταξε στον εθνικό κορμό. Παρά τις λυσσώδεις αντιδράσεις των Ρώσων, οι Διεθνείς Συνθήκες που ακολούθησαν, αναγνώρισαν την κυριαρχία της Ελληνικής Πολιτείας. Η επικράτηση της Οκτωβριανής Επανάστασης (1917) οδήγησε στην πλήρη εγκατάλειψη των ρωσικών βλέψεων, ενώ η προσέλευση ρώσων μοναχών διακόπηκε. Η φυσική φθορά και ο χρόνος επέτρεψαν την επιστροφή του συνόλου των Σκητών και των Κελίων σε έλληνες μοναχούς. Βεβαίως, αυτήν τη μακρά περίοδο δεν έλειψαν αγίες μορφές ρώσων γερόντων, που διέπρεψαν πνευματικά στο Αγιον Ορος και η παρακαταθήκη τους φτάνει μέχρι σήμερα.

Η κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος στη Ρωσία είχε ως αποτέλεσμα την ανανέωση του ενδιαφέροντος του ρωσικού φιλοχρίστου λαού για το Αγιον Ορος. Η έλευση προσκυνητών δεν ανακόπηκε ούτε μετά το 2019, όταν η Εκκλησία της Ρωσίας έθεσε εμπάργκο στα προσκυνηματικά ταξίδια στην Ελλάδα, εξαιτίας της αναγνώρισης του Αυτοκεφάλου της Εκκλησίας της Ουκρανίας. Από το προσκυνηματικό ρεύμα στην Αθωνική Πολιτεία δεν εξαιρούνται ούτε πολιτικοί, ούτε ευκατάστατοι οικονομικά ρώσοι προσκυνητές. Η παρουσία τους είναι χρήσιμη και συμβάλλει ουσιαστικά στην εμπέδωση της πνευματικής διάστασης της ορθοδοξίας, σε μια κοινωνία όπως η ρωσική, όπου η Εκκλησία της έχει εξελιχθεί σε υπηρέτη της κρατικής εξουσίας. Ασφαλώς δεν έχει εκλείψει το παλαιό ενδιαφέρον για διείσδυση, αλλά οι παρούσες συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές από αυτές του παρελθόντος και δεν επιτρέπουν υπέρβαση των ορίων που θέτουν η Ιερά Κοινότητα και η Ελληνική Πολιτεία.

Ο Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος είναι αν. καθηγητής Γεν. Εκκλ. Ιστορίας στο ΕΚΠΑ