Η Τέχνη δεν εξισώνει εγκλήματα

Στο Aουσβιτς, έξω από τα κρεματόρια, ηχούσαν κουαρτέτα του Μπετόβεν, ενώ οι αθώοι με το κίτρινο ή το ροζ αστέρι στο στήθος οδηγούνταν στον φρικτό τους θάνατο. Τρομακτικές θεωρίες υπεροχής είχαν επικρατήσει στο κοινωνικό σώμα της Γερμανίας κι ο λαός της, έστω, η μεγάλη πλειονότητά του, έδωσε στον εμπνευστή τους τη δυνατότητα να τις εφαρμόσει.

Οι Μεγάλες Δυνάμεις κάθε εποχής έχουν διαπρέψει σε ποταπές βιαιότητες, γενοκτονίες, πολέμους, παραβιάζοντας κάθε κανόνα δικαίου και νομιμότητας και δρώντας σύμφωνα με το ανατριχιαστικό δόγμα της επιβολής του «δικαίου του ισχυρότερου». Ο Θουκυδίδης μάς παραδίδει συγκλονιστικό δείγμα τέτοιας γραφής, εξιστορώντας τη συντριβή (και την επακόλουθη σφαγή) των «αδύναμων» Μηλίων.

Οι εξουσίες διαχρονικά επιδιώκουν να προσεταιριστούν τους καλλιτέχνες, ώστε να εκμεταλλευτούν τη δημοφιλία τους, τη γοητεία και την επιρροή που ασκούν στο κοινωνικό σώμα. Η προτεινόμενη σχέση δεν είναι καθόλου αθώα: Προϋποθέτει την παραδοχή από τον καλλιτέχνη πως δρα ως «διασκεδαστής» (σκεδάννυμι: ενεργητικό – σκορπίζω, διασκορπίζω, διασπείρω, διαχέω, διαλύω. Παθητικό – διασκορπίζομαι, διαδίδομαι, διαχέομαι) κι όχι ως «ψυχαγωγός»  (ψυχή + άγω: οδηγός της ψυχής), του επιβάλλει την ανοχή, το «κλείσιμο ματιού» απέναντι στους κυβερνώντες, με αντίδωρο την ευνουχιστική εκκοσμίκευση.

Οι καλλιτέχνες πολλές φορές επικαλούνται πρόσημο ιδεολογικό για να εξηγήσουν τη στάση τους απέναντι σε γεγονότα που η πονηρή, απρόβλεπτη Ιστορία γεννά – και που δεν ευθυγραμμίζονται με κοινωνικές αναλύσεις στο πόδι ούτε εξηγούνται με απλοϊκές αναγωγές στο παρελθόν και προβολές τους στο μέλλον «που επαναλαμβάνεται ως φάρσα», κατά τη διάσημη μαρξιστική ρήση.

Η Τέχνη (οφείλει να) είναι λυτρωτική εκδοχή αθανασίας που δικαιώνει την αμείλικτη ανθρώπινη αγωνία του βίου και αμβλύνει τον φόβο απέναντι στη συνταρακτική βεβαιότητα του θανάτου. Η Τέχνη δεν (γίνεται να) είναι απολογητής οποιασδήποτε εξουσίας, ούτε επιτρέπεται να επιχειρεί διακρίσεις «περισσότερο καλών» ή «λιγότερο κακών» όταν αναφέρεται στον βίο και την πολιτεία εκείνων που αποφασίζουν με το «έτσι θέλω» πολέμους και αναθεωρητισμούς στο κρεββάτι του Προκρούστη, σπέρνοντας παντού στον γαλάζιο πλανήτη μας τη δυστυχία, τον πόνο, τον όλεθρο. Η Τέχνη δεν είναι μικροπωλητής αγοραίων ιδεολογημάτων, δεν κρατά ζυγαριά ώστε να εξισώνει εγκλήματα παλαιότερα με τωρινά ή μελλοντικά – μοναδική της μέριμνα παραμένει μέσα στους αιώνες το χρέος της απέναντι «στη σκοτεινή μας ρίζα της κραυγής» (όπως ο Γκάτσος μεταγράφει τον Λόρκα), απέναντι στη σεφερική νέμεση μοίρα. Ολων μας.

Χρειάζεται να γράψω πως (χρέος μας είναι να) είμαστε ενάντιοι, εμείς οι καλλιτέχνες, απέναντι στον πόλεμο που συμβαίνει τώρα, όπως σε κάθε προηγούμενο αντίστοιχο πόλεμο; Πως η ψυχή μας κι η σκέψη μας βρίσκονται στους συνανθρώπους μας που παίρνουνε στον ώμο (όπως εκείνος ο Αινείας της Τροίας) αγαπημένους τους ανήμπορους, ακολουθώντας την πικρή διαδρομή της προσφυγιάς κι έχοντας πίσω τους αφήσει άλλους αγαπημένους τους, νεκρούς, παραχωμένους στα ερείπια που γέννησαν οι βόμβες; Είμαστε μεγάφωνο πανίσχυρο οι άνθρωποι της Τέχνης. Ας φωνάξουμε, όσο πιο δυνατά. Να το ξορκίσουμε το Κακό, μη μας νικήσει, μην επιβεβαιώσει του Ελιοτ την προφητεία τη συνταρακτική, στην «Ερημη χώρα» του: «…Ετσι τελειώνει ο κόσμος, όχι μ’ έναν βρόντο, μα μ’ έναν λυγμό».

Ο Γιώργος Ανδρέου είναι μουσικοσυνθέτης και στιχουργός