Εξαιρετική πολυμορφία ως προς τη σύνθεση και την καταγωγή

Ο Ελληνισμός της βόρειας ακτής του Εύξεινου Πόντου, παρουσιάζει εξαιρετική πολυμορφία ως προς τη σύνθεση και την καταγωγή. Εν πρώτοις, αφορά τις μετακινήσεις πληθυσμών από τον οθωμανοκρατούμενο ελλαδικό χώρο, μετά τα Ορλωφικά (1770) και σε μικρότερο βαθμό μετά το επαναστατικό κίνημα του Λάμπρου Κατσώνη (1788-1792). Ανταποκρίθηκαν στο σχέδιο της τσαρίνας Αικατερίνης, να εποικίσει με ξένους πληθυσμούς την πρόσφατα κτηθείσα περιοχή του ρωσικού Νότου, ώστε να θωρακίσει με χριστιανούς τη στέπα και τα βόρεια παράλια της Μαύρης Θάλασσας.

Ετσι, ελληνικοί πληθυσμοί εμφανίζονται, μετά τις συνθήκες του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) και του Ιασίου (1792), στην Οδησσό, στο Νικολάιεφ, στη Χερσώνα, στο Ταϊγάνιο, στο Ροστόφ, στο Κερτς και σε άλλα μέρη. Η εγκατάστασή τους θα συνδυαστεί με την εκπληκτική ανάπτυξη του εμπορίου δημητριακών της ιδιαίτερα εύφορης μαύρης γης. Η Δύση και ειδικά η Αγγλία που βιώνει κατά την ίδια περίοδο τη Βιομηχανική Επανάσταση, θα αποτελέσει τον μεγάλο καταναλωτή σιτηρών, τόσο για τη διατροφή των αστικών πληθυσμών και των ζώων, όσο και για την προμήθεια της βιομηχανίας με πρώτες ύλες. Συνεπώς, οι προσελεύσεις αυτής της φάσης, που αργότερα θα πλαισιωθούν και με άλλους ομογενείς του ελλαδικού χώρου, αφορούν στον μεγαλύτερο βαθμό την ενασχόληση με το εμπόριο και συνεπακόλουθα με τη ναυτιλία, ως συμπληρωματική δραστηριότητα. Από αυτή την κατηγορία των ομογενών θα προκύψουν οι σπουδαίοι ελληνικοί εμπορικοί οίκοι, που θα ελέγχουν πάνω από το 30% του εξαγωγικού εμπορίου των σιτηρών της Νότιας Ρωσίας.

Κατά μεγάλο μέρος η απόβαση του Ελληνικού Στρατού στη Νότια Ρωσία το 1918-1919 εναντίον της επανάστασης των Μπολσεβίκων, θα αποφέρει και την αποχώρηση των ελλήνων ομογενών προς τη Δύση και σε μικρότερη έκταση προς την Ελλάδα. Με έναν τρόπο, η ελληνική παροικία, που είχε μεγαλουργήσει οικονομικά και κοινωνικά, έσβησε στις αρχές της εδραίωσης της επανάστασης του 1917.

Εντελώς διαφορετική είναι η σύσταση των πληθυσμών που συνοίκισαν τη Μαριανούπολη (Μαριούπολη) και τα γύρω χωριά το 1778. Επρόκειτο για χριστιανούς της ανατολικής θρησκείας, σύμφωνα με το διάταγμα της Αικατερίνης που επέτρεψε τη μετοικεσία τους από την πατρώα γη της Κριμαίας στην Αζοφική. Κατ’ ουσία οι οικιστές ήταν αρχέγονοι πληθυσμοί της Ταυρίδας, προσμεμειγμένοι με Ρωμαίους, Σκύθες, Γότθους, Βουλγάρους, όσους είχαν ασπαστεί τον Χριστιανισμό και παρέμειναν στην επιρροή του Πατριαρχείου ακόμη και μετά την κατάληψη της Κριμαίας από τους Τατάρους (14ος αι.).

Στη Μαριούπολη και την ευρύτερη περιοχή προσήλθαν στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα πληθυσμοί από τον Πόντο, αλλά και έμποροι από τον ελλαδικό χώρο, αναμιχθέντες με τους αρχικούς οικιστές. Κι ενώ οι χριστιανοί από την Κριμαία ενασχολήθηκαν σχεδόν αποκλειστικά με τη γεωργία, οι Πόντιοι και Ελλαδίτες επιδόθηκαν στο εμπόριο των σιτηρών.

Συνεπώς, η σημερινή σύνθεση των Ελλήνων της Μαριούπολης παρουσιάζει εντελώς δυσδιάκριτα χαρακτηριστικά, ως προς την καταγωγή και προέλευση. Αλλωστε, η υπόθεση των εθνοτικών ταυτοτήτων είναι ούτως ή άλλως πολύ εύθραυστη για την εξαγωγή βάσιμων συμπερασμάτων, σε μια περιοχή με ποικίλα εθνολογικά χαρακτηριστικά.

Ο Βασίλης Καρδάσης είναι καθηγητής Οικονομικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου