Η αληθοφάνεια της προπαγάνδας

Δεν είναι απλή σύμπτωση ότι ο Γιόζεφ Γκέμπελς (1897-1945), υπουργός Δημόσιου Διαφωτισμού και Προπαγάνδας του Τρίτου Ράιχ (1933-1945), έδρασε σε μια εποχή τόσο αφελή και απενοχοποιημένη, ώστε σε ένα από τα πιο προηγμένα βιομηχανικά κράτη της Ευρώπης να γίνεται ανεκτή για υπουργείο μια ονομασία τόσο απροκάλυπτα ξετσίπωτη. Σήμερα, ακόμη και τον Σάσα Μπάρον Κοέν στον «Δικτάτορα» (2012) θα τον έπιαναν νευρικά γέλια, έτσι και υποχρεωνόταν σε κάποιο διάγγελμά του να αναγγείλει τη δημιουργία ομώνυμου υπουργείου. Ο Γκέμπελς άλλωστε, παρέα με τους σοβιετικούς ομολόγους του, ήταν η πρώτη ύλη για το δυστοπικό μυθιστόρημα «1984» που έγραψε ο Τζορτζ Οργουελ το 1948: «Το μίσος είναι αγάπη», «Ο πόλεμος είναι ειρήνη» κ.ο.κ. Η προπαγάνδα δεν αναγνωρίζει σύνορα αληθοφάνειας. Ή μήπως αναγνωρίζει;

Εάν κάτι ξεχωρίζει τον Γιόζεφ Γκέμπελς τόσο από τους προγενέστερους όσο και τους μεταγενέστερους ιεροκήρυκες της προπαγάνδας – με διαχρονικά σημαντικότερο ανάμεσά τους τον Νικολό Μακιαβέλι (1469-1527) – είναι αυτή ακριβώς η βαθιά πίστη του στην απόλυτη, την αδιαπραγμάτευτη ασυδοσία της, την απάνθρωπη περιφρόνησή της προς κάθε μορφή αληθοφάνειας, ακόμη και της πλέον στοιχειώδους. Ο Γκέμπελς δεν συμμεριζόταν την άποψη ότι οφείλεις να προσέρχεσαι στον ναό του προπαγανδιστικού ψεύδους με την αμυντική συστολή καλόγριας, αλλά με την επιθετική χυδαιότητα στριπτιζέζ. Το ψέμα δεν πρέπει να είναι μετριοπαθές και φοβισμένο, ανήσυχο μπας και αποκαλυφθεί από στιγμή σε στιγμή· το ψέμα πρέπει να είναι ατρόμητο και τερατώδες, κατάφωρα και αταλάντευτα στημένο αντίκρυ στην αλήθεια. Η εν λόγω στάση δεν πήγαζε από ενδόμυχο σαδισμό του Γκέμπελς (παρότι ουκ ολίγες μαρτυρίες εκείνων των ημερών κάνουν λόγο για τη σαδιστική ιδιωτική συμπεριφορά του), αλλά από την πεποίθησή του ότι το ψέμα πρέπει να ικανοποιεί το αντιφατικό δίπολο του «μαζάνθρωπου»: τόσο την ευπιστία του όσο και την καχυποψία του. Να δίνει επαρκή απάντηση στο ερώτημα «γιατί να λένε κάτι τέτοιο;», αλλά και ισχυρή επιβεβαίωση στην προκατάληψη «αδύνατον να λένε κάτι τόσο φοβερό, εάν δεν είναι αλήθεια».

Ο προπαγανδιστικός πρωτογονισμός του Γκέμπελς, καθώς και ο αντίστοιχος σοβιετικός, μπορεί να γνώρισαν κάποια πρόσκαιρη επιτυχία στη δική τους εποχή, όσο διάστημα τα (πενιχρά τότε, εν συγκρίσει με τα σημερινά) μέσα μαζικής επικοινωνίας τελούσαν υπό πλήρη κρατικό έλεγχο, αλλά στις ημέρες μας, με την αχαλίνωτη διασπορά των ΜΜΕ και των social media, δεν έχουν την παραμικρή τύχη, τόσο βραχυπρόθεσμα, όσο μεσοπρόθεσμα και – κυρίως – μακροπρόθεσμα. Μπορεί ο ένοικος του Κρεμλίνου και τα φερέφωνά του (από την εκπρόσωπο του υπουργείου Εξωτερικών έως τις κατά τόπους πρεσβείες του) να κόπτονται για την «ειρηνευτική» τους «πρωτοβουλία» με στόχο την «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας και να χύνουν κροκοδείλια δάκρυα (σε κοινό πακέτο με όχι και τόσο συγκαλυμμένες απειλές) για την έλλειψη «αντικειμενικής ενημέρωσης» από τα δυτικά ΜΜΕ, αλλά στα μάτια των περισσοτέρων από εμάς φαντάζουν ως μπουλούκι από ατάλαντους κωμικούς που αποφάσισε να ανεβάσει το «1984» διασκευασμένο σε παρωδία. Οσο και αν περιφρονείς την ανάγκη για τη μίνιμουμ έστω αληθοφάνεια της προπαγάνδας σου, οι ανά την υφήλιο υποστηρικτές σου (απαξάπαντες ακροδεξιού και ναζιστικού προσανατολισμού, μαζί με κάποιους ξέμπαρκους αριστερούς που συστρατεύονται από ιδεολογική οστεοπόρωση) φροντίζουν να φανερώσουν το αληθινό σου προσωπείο. Ετσι εξηγείται και το επιφανειακά παράδοξο, καθ’ όλα έντιμοι έλληνες δημοσιογράφοι να καταγγέλλουν ως «προβοκάτσια» την ένθερμη σύσταση της ρωσικής πρεσβείας στην Αθήνα να προτιμήσουμε για την ενημέρωσή μας το δικό τους κανάλι. Δεν περιμένουμε από εσένα, που διαχρονικά δεν γνώρισες παρά παραλλαγές του ανατολικού δεσποτισμού, να κατανοήσεις τη δική τους δημοκρατική ευαισθησία.