Πολιτική και γλώσσα. Μερικές σκέψεις

^«Η πολιτική γλώσσα… είναι σχεδιασμένη για να κάνει τα ψέματα να μοιάζουν με αλήθειες και τη δολοφονία σεβαστή, και να δίνει μια εντύπωση στερεότητας στον ατόφιο αέρα» έγραφε το 1946 ο George Orwell στο βιβλίο του Politics and the English Language. Και είναι πράγματι αλήθεια ότι η γλωσσική επικοινωνία των πολιτικών ήταν ανέκαθεν συσχετισμένη με τα ψέματα, τη χειραγώγηση και τη συστηματική, εποικοδομητική ασάφεια μέσα από την τέχνη της γενίκευσης.

Η περιρρέουσα αρνητική αυτή εικόνα για τον πολιτικό λόγο δεν είναι απλά μια υποκειμενική αντίληψη που διαπνέει τη λαϊκή στάση διαχρονικά. Τα τελευταία χρόνια η υπολογιστική γλωσσολογία, ο κλάδος της γλωσσολογίας που χρησιμοποιεί υπολογιστικές και ποσοτικές μεθόδους για να αναλύσει μεγάλα σώματα ψηφιοποιημένων κειμένων, μας έχει δώσει εμπειρικές ενδείξεις της δυσπιστίας των πολιτών απέναντι στη γλώσσα των πολιτικών. Για να δώσουμε ένα μικρό παράδειγμα, τα 5 πιο σημαντικά προσδιοριστικά του δίλεκτου «πολιτικός λόγος» σε ένα σώμα κειμένων περίπου 150 εκατ. λέξεων της Νέας Ελληνικής από το Διαδίκτυο τα τελευταία 10 χρόνια είναι: «κενότητα», «εκχυδαϊσμός», «αναξιοπιστία», «ανυπαρξία», «μετατόπιση». Και αν αυτό θα μπορούσε να αποδοθεί στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ελληνικής μεταπολιτευτικής πραγματικότητας, πλήθος συγκριτικών μελετών στον ευρωπαϊκό χώρο καταδεικνύει την ίδια ακριβώς τάση. Πάνω από το 60% των πολιτών της ΕΕ δεν εμπιστεύεται τον λόγο των πολιτικών και κατ’ επέκταση τους ίδιους.

Κρίσιμο ρόλο στην αρνητική πρόσληψη του πολιτικού λόγου, ιδιαίτερα στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια είναι αναμφισβήτητα τα ιδεολογικά δίπολα στα οποία κινείται η πολιτική ζωή του τόπου. Είναι τόσο έντονες αυτές οι διακρίσεις που διαμορφώνουν πλήρως τα γλωσσικά χαρακτηριστικά του πολιτικού λόγου και μας επιτρέπουν να προβλέψουμε με υψηλή ακρίβεια σε ποιο κόμμα ανήκει ένας οποιοσδήποτε βουλευτής του ελληνικού κοινοβουλίου μετρώντας τις 1.000 πιο συχνές λέξεις που χρησιμοποιεί. Ενδεικτικά αναφέρω ότι κάποια πειράματα που κάναμε πριν από μερικά χρόνια με τα πρακτικά συνεδριάσεων της ελληνικής Βουλής το 2012-14 μάς έδιναν ακρίβεια πρόβλεψης κοντά στο 94% για την πρόβλεψη του κόμματος, αλλά μόλις 15% ακρίβεια πρόβλεψης για την ταυτότητα του ομιλητή. Αν ένας αλγόριθμος μηχανικής μάθησης μπορεί να ταυτοποιήσει με τόση επιτυχία το κόμμα όπου ανήκει ένας πολιτικός, αλλά όχι την ιδιόλεκτό του, την ατομική του δηλαδή γλωσσική ταυτότητα, αυτό σημαίνει ότι πράγματι, ο σύγχρονος ελληνικός πολιτικός λόγος είναι τεχνητός, τυποποιημένος και οι πολιτικοί μας επιλέγουν (με ελάχιστες εξαιρέσεις) να υποτάξουν τη γλωσσική τους ταυτότητα στην κομματική τους στέγη. Αυτός είναι ένας (από τους πολλούς…) λόγους που η κοινωνία μας δεν εμπιστεύεται την πολιτική επικοινωνία, τη θεωρεί a priori ανειλικρινή και κατευθυνόμενη.

Τέλος, ιδιαίτερη αναφορά χρήζει η στρεβλωτική μόχλευση που ασκεί ο κομματικός λόγος σε λέξεις – όρους που αν και έχουν ένα σαφές σημασιολογικό πεδίο, μετατοπίζονται και αρχίζουν και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά συμφραζόμενα. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το λεξιλόγιο σχετικά με το μεταναστευτικό πρόβλημα στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Αν και οι λέξεις «μετανάστης», «παράνομος μετανάστης», «λαθρομετανάστης» και «πρόσφυγας» έχουν σαφές εννοιολογικό στίγμα, τα ελληνικά κόμματα μέσα από τη διαδικασία των ερωτήσεων στη Βουλή την τελευταία δεκαετία άλλαξαν σημαντικά τις σημασιολογικές παραμέτρους των συγκεκριμένων όρων. Σε μια πρόσφατη έρευνα που κάναμε με τους συναδέλφους Α. Γιοβάνη, Π. Κριμπά και Φ. Φυτσιλή παρατηρήσαμε ότι οι όροι «μετανάστης» και «παράνομος μετανάστης» εμφανίζονται ως εναλλάξιμοι, με αποτέλεσμα πολίτες με νόμιμο δικαίωμα στη μετανάστευση όπως οι πρόσφυγες να επωμίζονται το σημασιολογικό φορτίο που σχετίζεται με παραβατικές διαστάσεις της μετανάστευσης, χάνοντας κοινωνική ορατότητα και, κατ’ επέκταση, βιώνοντας στέρηση νόμιμων δικαιωμάτων, κατοχυρωμένων από διεθνείς συμφωνίες. Επίσης, η συχνή συνεμφάνιση των όρων «μετανάστης» και «πρόσφυγας» παρασύρει τη σχετικά ουδέτερη σημασιολογική προσωδία του όρου «πρόσφυγας» στην έντονα αρνητική του όρου «λαθρομετανάστης». Οταν η συσχέτιση επαναλαμβάνεται συστηματικά, δημιουργείται και μια παγιωμένη σχέση μεταξύ δύο πληθυσμιακών ομάδων, οι οποίες, στην πραγματικότητα, διαφέρουν τόσο σε επίπεδο νομικής προστασίας, όσο και σε επίπεδο κοινωνικής αποδοχής.

Θα κλείσω με την ευχή οι πολιτικές δυνάμεις του τόπου να αφουγκραστούν την ανάγκη διαφανούς και καθαρής επικοινωνίας με τους πολίτες και να υιοθετήσουν γλωσσικές στρατηγικές που να εστιάζουν στη μεγιστοποίηση της ωφέλειας του ακροατή και κατ’ επέκταση στην εμπέδωση ενός κλίματος εμπιστοσύνης και αμοιβαίου σεβασμού στο σύνολο των συντελεστών της πολιτικής επικοινωνίας. Η ξύλινη γλώσσα δεν μπορεί να αγγίξει κανέναν. Η ζωντανή, προσωπική αφήγηση, αντίθετα, μπορεί να μιλήσει απευθείας στις καρδιές μας.

Ο Γιώργος Μικρός είναι καθηγητής Υπολογιστικής και Ποσοτικής Γλωσσολογίας – Hamad Bin Khalifa University, Κατάρ