Ο Μπρούντζινος Καβαλάρης

Οταν το 1890 ο τελευταίος Κάιζερ απομάκρυνε τον εβδομηνταπεντάχρονο τότε Μπίσμαρκ από την κυβέρνηση, ο πολιτικός, που είχε πετύχει την ενοποίηση της Γερμανίας και επί δεκαπενταετία είχε κυριαρχήσει στην πολιτική ζωή της, αποχώρησε με μία προειδοποίηση προς εκείνους που αναλάμβαναν το πηδάλιο της πολιτικής ζωής στη Γερμανία: «Να προσέχετε τη Ρωσία». Ως γνωστόν, ο γηραιός πολιτικός δεν εισακούσθηκε από τους επιγόνους του και τα αποτελέσματα είναι γνωστά σε όλους: τρεις Παγκόσμιοι Πόλεμοι (ο Α’, ο Β’ και ο λεγόμενος Ψυχρός), ο καθένας των οποίων ήταν η συνέχεια του προηγούμενου.

Ο Μπίσμαρκ δεν είχε κάποια ανεξήγητη αδυναμία στη Ρωσία. Απλώς, ήταν ρεαλιστής, όπως ήταν και ο Τζορτζ Κέναν, ο οποίος προειδοποιούσε το 1998 ότι η διεύρυνση του ΝΑΤΟ, που είχε γίνει τον προηγούμενο χρόνο με την εισδοχή μελών του πρώην ανατολικού μπλοκ, ήταν «τραγικό λάθος» και θα οδηγούσε σε έναν «νέο Ψυχρό Πόλεμο». Η προειδοποίηση είχε ιδιαίτερη αξία, προερχόμενη από τον διπλωμάτη και ιστορικό, ο οποίος έθεσε τις βάσεις για την αντιμετώπιση της Σοβιετίας κατά την ψυχροπολεμική περίοδο, με τη στρατηγική του «containment», δηλαδή του περιορισμού της αντίπαλης υπερδύναμης μέσα στη σφαίρα επιρροής της.

Η σημερινή Ρωσία του Πούτιν έχει μεν αποκαταστήσει την ιερότητα της μνήμης του Στάλιν, για χάρη της πατριωτικής αξίας της. Ωστόσο, οι ιδέες του «Πατερούλη» και της αλησμόνητης εποχής του ανήκουν οριστικά στο παρελθόν. Ο διεθνής ρόλος της Ρωσίας δεν ορίζεται πια από την επεκτατική ιδεολογία του κομμουνισμού. Θυμίζει μάλλον μια Ρωσία του 18ου και του 19ου αιώνα, που επιδιώκει την επέκτασή της προς τη Δύση. Με μία ουσιώδη διαφορά, βεβαίως, ότι ο σημερινός κόσμος δεν είναι εκείνος του 18ου και του 19ου αιώνα. Η στρατιωτική κατάκτηση, στον δικό μας κόσμο τουλάχιστον, τον λεγόμενο ανεπτυγμένο, δεν έχει νόημα. Η επιρροή δεν ασκείται πια με στρατιωτικά μέσα. Είναι ασύμφορα στον σημερινό κόσμο – τον υπερπολυτελή, για τα δεδομένα άλλων εποχών, όχι και τόσο μακρινών. Η απειλή του πολέμου είναι αποτελεσματικότερη στις μέρες μας από τον ίδιο τον πόλεμο και όχι μόνον για οικονομικούς λόγους. Αναλογισθείτε, λ.χ., τη δυσκολία της διεξαγωγής πολέμου σε έναν κόσμο με ελευθερία λόγου και τεχνολογικές δυνατότητες που κάνουν πολύ δύσκολη την απόκρυψη και την αποσιώπηση γεγονότων.

Με την κατάσταση ως έχει στα σύνορα της Ρωσίας με την Ουκρανία, παρά τη ρευστότητα, το λογικά πιθανότερο είναι η αποκλιμάκωση της έντασης. Ξέρετε πόσο κοστίζει η κινητοποίηση του ρωσικού στρατού μέχρι στιγμής; Ούτε εγώ γνωρίζω, μη σας κάνω τον έξυπνο. Είμαι βέβαιος, όμως, ότι πολύ περισσότερο κοστίζει μια πλήρης εισβολή και ακόμη παραπάνω η κατοχή των κατεκτημένων εδαφών. Παρότι ακόμη δεν μπορούμε να ξέρουμε την κατάληξη της ιστορίας αυτής, νομίζω ότι πολύ δύσκολα μπορούμε πια να φαντασθούμε την Ουκρανία να εντάσσεται στο ΝΑΤΟ! Σωστά; Από την άλλη, όμως, εξίσου δύσκολα φαντάζομαι το ΝΑΤΟ να προχωρεί στην ακύρωση της διεύρυνσης του 1997, όπως ουσιαστικά απαιτεί η Ρωσία, όταν ζητεί την απόσυρση νατοϊκών δυνάμεων από τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, την Ουγγαρία και τη Σλοβακία. Υποθέτω ότι ούτε οι ίδιοι οι Ρώσοι εννοούν απολύτως το συγκεκριμένο αίτημα, δεν περιμένουν δηλαδή ότι η Δύση (αυτή η διαιρεμένη Δύση έστω) θα συμμορφωθεί με την απαίτησή τους. Το θέτουν, όμως, ακριβώς επειδή είναι ανέφικτο και, αργότερα, θα χρειαστεί να υποχωρήσουν από κάτι ανέφικτο, προκειμένου να εξασφαλίσουν το εφικτό.

Δεν ξέρω αν θα γίνει πόλεμος, κανείς δεν το ξέρει. Ομως, ακόμη και αν τη γλιτώσουμε τώρα, το ζήτημα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, που άνοιξε το 2014 και προσφάτως αναθερμάνθηκε σε βαθμό ανάφλεξης, είναι το επεισόδιο που μας οδηγεί στην οδυνηρή συνειδητοποίηση ότι ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία των σχέσεων της Ρωσίας με την Ευρώπη έχει ήδη ξεκινήσει. Η Ιστορία ποτέ δεν επαναλαμβάνεται, αλλά τα υλικά της σπανίως εξαλείφονται εντελώς. Συνεχίζουν να υπάρχουν σε διαφορετικές μορφές και να επηρεάζουν την πραγματικότητα. Για τον Πούτιν, το 1991 ήταν «η διάλυση της ιστορικής Ρωσίας», όπως δηλώνει συχνά. Προφανώς, έχει αναλάβει την αποκατάστασή της. Ο Μπρούντζινος Καβαλάρης του Πούσκιν ζωντανεύει στο τέλος του ποιήματος, θυμίζω.