Εξάρχεια – Κολωνάκι: Περπατώντας ανάμεσα

Την περίοδο της καραντίνας η «μεγάλη» πόλη είχε άδειους δρόμους και γεμάτα σπίτια. Είτε στα Εξάρχεια είτε στο Κολωνάκι, σε οποιοδήποτε γειτονιά. Συνέβη το παράδοξο να αφανιστεί η δημόσια ζωή, και να είναι φοβισμένη η ιδιωτική. Η πόλη είναι δημόσιος χώρος όμως, νοηματοδοτείται μόνο ως κινούμενη σκηνογραφία.

Περίπατοι και το φαντασιακό της πόλης. Στους ατέρμονους εκείνους περιπάτους, τους μήνες εν μέσω πανδημίας-καραντίνας, δεν απομακρυνόμουν από το κέντρο. Βίωνα ως επίμονος κηπουρός τη ρουτίνα του περιπατητή. Την επαναλάμβανα αδιαμαρτύρητα, και την ενέτεινα εθελούσια, ως ψυχικό αντίδοτο-εμβόλιο, πριν αυτό ακόμη υπάρξει. Ηταν μία μικρή άσκηση αυτοπειθαρχίας. Μέσα στο ιδεατό τρίγωνο Σύνταγμα – Κολωνάκι – Εξάρχεια κατάστρωνα ευθύγραμμες, κυκλικές ή δαιδαλώδεις διαδρομές, σαν ακατάβλητος γεωμέτρης, προσπαθώντας να κρατήσω πάντα μία κεντρική σκέψη για τη βόλτα. Στις χαλαρές στιγμές ως γνωστόν όμως οι ανθρώπινες σκέψεις είναι άτακτες, σπασμωδικές, ασύμπτωτες αναλαμπές χωρίς την παραμικρή συνοχή. Οι άνθρωποι εκτρέπονται σε μία φυσιολογική εκκεντρότητα όταν συνειδητοποιούν τι και πώς σκέφτονται όταν είναι μόνοι. Μοιάζουν με όνειρα τότε οι σκέψεις. Καθώς περπατούσα έφερνα στο μυαλό μου προσωπικές μνήμες και μικρές ελπίδες. Βλέποντας την πόλη γυμνή, ανέτρεχα στην ιστορία της, την αρχιτεκτονική των κτιρίων, τους κοινωνικούς στροβιλισμούς, με τις αντιθέσεις και τις συνθέσεις ή τη δύναμη του δημόσιου χώρου για τη συλλογική ζωή. Και ξαφνικά παρεισέφρεαν σαν λεπτό χαλάζι ασήμαντα και σημαντικά, άσχετα και αστεία. Είναι αδύνατον να συγκεντρωθείς, ειδικά αν περιδιαβαίνεις ολομόναχος.

Το σύνορο ρευστό, νοητό, αχαρτογράφητο. Πολλές φορές μπαινόβγαινα διαγώνια και εναλλάξ στα Εξάρχεια και στο Κολωνάκι. Με συνέπαιρνε και με παρέσερνε άλλοτε ένα νέο γραφιστικό του αντιεξουσιαστικού φαντασιακού (ευφυές ή πεζό) στον πεζόδρομο της Μεσολογγίου στη μια πλευρά ή ένα bau haus κτίριο του αθηναϊκού μοντερνισμού, με τις αδιαπραγμάτευτες γραμμές και το αταλάντευτο ύφος του, στη γωνία της άλλης γειτονιάς στην οδό Μαυρομιχάλη. Το σύνορο Κολωνακίου – Εξαρχείων είναι ρευστό, νοητό, αχαρτογράφητο. Δεν υπάρχει παρά μόνο στενά διοικητικά. Κατά τα άλλα είναι μία πολεοδομική ώσμωση, ένα συνονθύλευμα της όντως πραγματικότητας και έτσι δικαιούσαι να το χαράξεις υποκειμενικά όπως το εννοιολογείς. Πάντα πίστευα πως στο μεταίχμιο των χώρων υπάρχει μόνο κάποιο ίχνος αλήθειας, εφόσον τελικά αυτή υπάρχει. Εχει σημασία η κοινωνική ματιά, η προέλευση και η αφετηρία. Τι καταλαβαίνεις και νιώθεις, και τι σου ξεφεύγει σαν συμβολική εκδοχή. Το σύνορο λοιπόν μπορεί να τοποθετηθεί στο ύψος της Ασκληπιού από κάποιους ή στη Χαριλάου Τρικούπη, από άλλους. Εχει σημασία η στερεοσκοπική γωνία λήψης, ίσως το συναισθηματικό μέτρο, που θα επιλέξεις ή το λογικό κριτήριο που θα θέσεις. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει. Για μένα οι δύο εμβληματικές γειτονιές είναι αδιαίρετες, ένας κόσμος με δύο ψυχές. Δύο ψυχές που πρέπει να ενυπάρχουν για να τροφοδοτείται συναίσθημα και λογική σε συμπληρωματικές δόσεις. Ετσι όπως το θέτει εξαιρετικά στο νέο του βιβλίο «Η Ελλάδα των Ονείρων» ο Στέλιος Ράμφος. Λέει ότι υπερβάλλουμε σε συναίσθημα στην Ελλάδα, αλλά δεν αρκείται στην ανάδειξη της στεγνής λογικής. Ζητάει δοσολογία, ανάγοντας αυτή τη μείξη σε τέχνη ζωής. Κρατώ πάντα σε υψηλή εκτίμηση την μποέμ διάσταση των Εξαρχείων, την ελευθεριότητα της καλλιτεχνικής έκφρασης, τις απέριττες βιτρίνες των τυπογραφείων και βιβλιοπωλείων, την αφαιρετικότητα και το ανεπιτήδευτο των εστιατορίων και των μπαρ και αναγνωρίζω τον ορθολογισμό του Κολωνακίου, την απαρέγκλιτη συνθήκη του mainstream, την «κανονικότητα» ενίοτε βαρετή που χρειάζεται όμως η μεγάλη πόλη για να ισορροπεί. Οι δύο εμβληματικές συνοικίες έχουν περισσότερα κοινά, παρά διαφορές. Οι δρόμοι που τις ενώνουν. Η κομψή Σκουφά – Ναυαρίνου, η σοφιστικέ Βαλτετσίου, οι παράλληλοι άξονες που διατρέχουν από κοινού, η ίδια αρχιτεκτονική παράδοση. Ισως ο συμφιλιωτικός κόμβος των δύο ψυχών να είναι ο αδιαίρετος δημόσιος χώρος τους. Ο ενιαίος αστικός σχεδιασμός αίρει τις διαφορετικές ταχύτητες. Η πολεοδομική αναζωογόνηση αντιμετωπίζει την αρμονία της συνύπαρξης. Μετασχηματίζει τον δημόσιο χώρο, και μετά τη δημόσια σφαίρα.

Οι πόλεις μετά την πανδημία. Η πανδημία δημιούργησε μία παγκόσμια διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Μία πρωτόγνωρη οριζόντια κρίση σε ολόκληρο τον κόσμο, χωρίς διακρίσεις . Επληξε συλλογικά τη δημόσια υγεία, την καθημερινή ζωή και τις οικονομικές ισορροπίες. Ειδικά στις μεγάλες πόλεις. Αποδιοργάνωσε σε ατομικό επίπεδο την ψυχική ισορροπία, την επικοινωνία, τη συνεύρεση. Ταυτόχρονα όμως έδειξε τι χάθηκε, τι δεν εκτιμήθηκε στο παρελθόν, ποια είναι η σημαντικότητα της δημόσιας ζωής, πόσο κεντρική της σύγχρονης εκδοχής είναι ο δημόσιος χώρος της πόλης. Διδαχθήκαμε δύο κρίσιμα πράγματα, πρώτον, πως ο δημόσιος χώρος είναι ζωτικής σημασίας όταν η φιλοσοφία ανάπτυξης είναι ανθρωποκεντρική, και δεύτερον, ότι η χαρά, η δημιουργία, η έμπνευση, η ισορροπία νοηματοδοτούνται μόνο στη δημόσια αστική σφαίρα. Αυτά ακριβώς μας λείπουν και για αυτό αισθανόμαστε άβολα στην υποχρεωτική απομόνωση της καραντίνας. Επομένως αυτά οφείλουμε να επαναφέρουμε αποφασιστικά και πολύ περισσότερο ενδυναμωμένα.

Αυτή η ζώσα μαζική εμπειρία, ένα είδος συλλογικής ψυχανάλυσης, θα δημιουργήσει νέες τάσεις στη διακυβέρνηση των μεγάλων μητροπόλεων του κόσμου. Η αρνητική εμπειρία θα δράσει αυτοκριτικά στα λάθη του παρελθόντος και θα επαναφέρει ως πρώτη προτεραιότητα τη σημασία και αξία του δημόσιου χώρου στις πόλεις. Το όραμα ζωντανών, ασφαλών, βιώσιμων και υγιών πόλεων θα γίνει μία επείγουσα ανάγκη. Και οι τέσσερις αυτοί καθοριστικοί παράγοντες – ζωντανές πόλεις, ασφάλεια, βιωσιμότητα και υγεία – μπορούν να εκπληρωθούν αποτελεσματικά μόνο όσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για τους πεζούς, τους ποδηλάτες και τον σχεδιασμό της ανθρώπινης κλίμακας. Οσο αυξάνεται το ενδιαφέρον για αυτήν την ανθρώπινη διάσταση της καθημερινής ζωής, τόσο είναι δυνατόν να αυξάνεται η ποιότητα της ίδιας της ζωής. Αυτό που συνηθίζουμε να λέμε, ο πολιτισμός της καθημερινότητας.

Ο Σταύρος Κωνσταντινίδης είναι πολιτικός μηχανικός – συγκοινωνιολόγος και συγγραφέας