«Αντλησα δύναμη από τον Προμηθέα και τον Μάρκο Αυρήλιο»

Ποια θεωρείτε ως την πιο καταλυτική γνωριμία, σε σχέση με τη διαμόρφωσή σας, που ήρθατε σε επαφή μαζί της κατά τη διάρκεια των σπουδαστικών σας χρόνων;

Ο άνθρωπος που με ενέπνευσε να σπουδάσω οικονομικά ήταν ο πολωνός οικονομολόγος Michal Kalecki. Μαθητής Ε’ Γυμνασίου, το 1973, πήγα με την παρέα μου, από το Δημόσιο Γυμνάσιο Φιλοθέης, στον κινηματογράφο «Δαναός» στους Αμπελοκήπους. Στο φουαγιέ του κινηματογράφου εκθέτονταν τότε βιβλία που μόλις είχαν εκδοθεί. Ενα από αυτά ήταν η «Θεωρία της Οικονομικής Δυναμικής» του Michal Kalecki, που μόλις είχε κυκλοφορήσει στα ελληνικά. Το ξεφύλλισα και εντυπωσιάστηκα. Είχα αρχίσει ήδη να διαβάζω πολιτική οικονομία και το βιβλίο του Καλέτσκι μου αποκάλυψε ένα νέο κόσμο που συνέδεε κλάδους όπως πολιτική οικονομία, μαθηματικά, στατιστική, οικονομικά υποδείγματα. Ντροπαλά ζήτησα από τους υπεύθυνους του κινηματογράφου εάν μπορούσα να το δανειστώ για μια εβδομάδα. Μου απάντησαν θετικά και έπεσα με τα μούτρα στο διάβασμα. Ηταν ακριβώς αυτό που ήθελα. Λέω στον πατέρα μου: «Θα σπουδάσω οικονομικά, δεν θα δώσω στο Πολυτεχνείο», δεν του άρεσε καθόλου. Είχε συνεννοηθεί με τους καθηγητές μου στο Γυμνάσιο ότι έπρεπε να δώσω εισαγωγικές στο Πολυτεχνείο. Δεν ήμουν όμως διατεθειμένος να υποχωρήσω και δεν υποχώρησα. Εκανα τελικά το δικό μου. Εδωσα εξετάσεις ενάμιση χρόνο αργότερα και πέρασα στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Συνέχισα μεταπτυχιακό (Μ. Phil) και διδακτορικό (D. Phil) στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης με αντικείμενο τη μικροοικονομική θεμελίωση της μακροοικονομίας, πολύ κοντά σε αυτά που πραγματευόταν ο Kalecki, και φυσικά ο Kaynes, αλλά με σύγχρονη μαθηματική θεμελίωση. Κατόπιν, ξεκίνησα ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στο ίδιο Πανεπιστήμιο. Το πρώτο μου γραφείο ως νέου ακαδημαϊκού το 1982 ήταν στο Ινστιτούτο Οικονομικών και Στατιστικής του Πανεπιστημίου. Μου είπαν τότε ότι, μετά τον πόλεμο, στο γραφείο αυτό εργάστηκε ο Michal Kalecki, που είχε έλθει ως επισκέπτης καθηγητής στην Οξφόρδη.

Ποιοι είναι οι μυθιστορηματικοί ήρωες στους οποίους αισθάνεσθε να επανέρχεστε αυθόρμητα όταν ο καθημερινός σας βίος γίνεται ιδιαίτερα ασφυκτικός;

Δύο είναι οι ήρωες, είτε μυθικοί ή υπαρκτοί, στους οποίους ανέτρεξα και άντλησα δύναμη, όταν αισθάνθηκα καταπίεση και βία σε διάφορες φάσεις της ζωής μου. Ο πρώτος είναι ο Προμηθέας, που αψήφησε την οργή του Δία (δηλαδή της απόλυτης εξουσίας), προκειμένου να εφοδιάσει το ανθρώπινο γένος με τη δύναμη της φωτιάς (σήμερα τη δύναμη της γνώσης και της επιστήμης). Ο Προμηθέας, όπως δίδαξε ο Αισχύλος αλλά και άλλοι συγγραφείς, έχει αρχές, δεν τις θυσιάζει, επίλεγει την αυτοθυσία, είναι ανιδιοτελής, προνοητικός, προβλέπει, δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. Το αποτύπωμά του είναι αιώνια πηγή έμπνευσης, ορθολογισμού, αισιοδοξίας, θάρρους, τα οποία αποτελούν θεμέλια αντίστασης σε κάθε μορφής καταπίεση. Ο δεύτερος είναι ο ρωμαίος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος, απόλυτος γνώστης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, και της φιλοσοφίας των Στωικών. Επί των ημερών του, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έφτασε στη μέγιστη ακμή της. Εγραψε ένα από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά έργα της ύστερης αρχαιότητας, «Τα εις εαυτόν», παγκόσμιο μνημείο ειλικρίνειας, αυτοκριτικής, εσωτερικής διαύγειας, αναζήτησης και ορθολογικής σκέψης. Μέσω της ενδοσκόπησης κατάφερε να σταθεί συνεπής στις ιδέες του και να μην παρασυρθεί από τη δίνη της εξουσίας. Εμεινε σταθερός, αποτελώντας το απόλυτο παράδειγμα ανθρώπου της πράξης, και μάλιστα σε ύπατο αξίωμα, και ταυτοχρόνως κορυφαίου στοχαστή, αφήνοντας πλούσια φιλοσοφική παρακαταθήκη.

Ποιοι είναι οι ποιητές, από την αρχαιότητα ως τις μέρες μας, που απεικονίζουν κατά τη γνώμη σας την αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνικού πνεύματος;

Αρκετοί ποιητές, από την αρχαιότητα ως σήμερα, απεικονίζουν την αδιάσπαστη συνέχεια του ελληνικού πνεύματος. Από τους σύγχρονους, ο Κωνσταντίνος Καβάφης είναι για μένα ένας από τους σημαντικότερους ποιητές στο παγκόσμιο στερέωμα, ίσως ο κορυφαίος. Με την ποίησή του κάλυψε τρεις πλευρές, τη φιλοσοφική, την αισθητική/ηδονική και την ιστορική. Ηταν όμως κατ’ εξοχήν ο ποιητής της Ιστορίας. Οντας Κωνσταντινουπολίτης στην καταγωγή αλλά γεννημένος στην Αλεξάνδρεια, δύο πόλεις γεμάτες ελληνισμό, η ποίησή του σχετίζεται με την Ιστορία, αναδεικνύοντας μάλιστα λεπτομέρειες, «σχισμές» της Ιστορίας, επιλέγοντας συνήθως ιστορικά πρόσωπα είτε ηττημένα είτε παρηκμασμένα. Οι ήρωές του είναι είτε υπαρκτά ιστορικά πρόσωπα είτε φανταστικά, με τον ποιητή να διδάσκει ιστορία μέσω της ποίησης και αντιστρόφως. Μιλώντας για εκείνον ως μη ειδικός, τα ποιήματά του ξεχειλίζουν από ρομαντισμό, ευαισθησία, ειρωνεία, χιούμορ και κριτική διάθεση, αποτελώντας πλούσια πηγή γνώσης της ελληνικής ιστορίας.

Με αφορμή τα διακόσια χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, πώς οραματίζεστε την Ελλάδα μετά από διακόσια χρόνια;

Τα διακόσια χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης ήταν μια ευκαιρία για μένα να διαβάσω ξανά και από νέες πηγές τη σύγχρονη ιστορία του ελληνικού κράτους. Η Τράπεζα της Ελλάδος μάλιστα συμμετείχε σε κορυφαίες εκδηλώσεις και δραστηριότητες τη χρονιά που πέρασε, συμβάλλοντας με τις δυνάμεις που διαθέτει στον εορτασμό της επετείου. Και εγώ αφιέρωσα όσο χρόνο μπορούσα σε αυτές. Είμαι πιο αισιόδοξος για το μέλλον σήμερα. Η Ελλάδα συμμετέχει πλέον ισότιμα στον στενό πυρήνα της Ευρώπης, που αποτελείται από τις χώρες – μέλη που μοιράζονται το κοινό νόμισμα, το ευρώ, οι οποίες τη στήριξαν γενναιόδωρα κατά το παρελθόν, και ιδιαιτέρως το πολύ πρόσφατο παρελθόν. Παρά τις οπισθοδρομήσεις και τα λάθη που διεπράχθησαν, το μέλλον είναι ευοίωνο και οι συνθήκες για βελτίωση της ευημερίας του ελληνικού λαού ευνοϊκές. Ομως συν Αθηνά και χείρα κίνει. Τα παθήματα του πρόσφατου παρελθόντος πρέπει να γίνουν μαθήματα. Τα δικαιώματα συνοδεύονται από υποχρεώσεις, και η ελευθερία του καθενός εξ ημών σταματά εκεί που αρχίζει η ελευθερία του άλλου. Δεν μπορούμε να δαπανούμε παραπάνω από ό,τι παράγουμε, ούτε να έχουμε θεσμούς οι οποίοι δεν εξασφαλίζουν της εμπιστοσύνη της κοινωνίας σε αυτούς.