Οταν η δυστοπία εμπνέει

Φαίνεται ότι ελάχιστα πράγματα στη μοντέρνα ζωή αποτελούν προϋποθέσεις ικανές να ανορθώσουν τη συλλογική διάθεση. Η ευμάρεια δεν οδηγεί απαραίτητα στην ευτυχία. Μια ρομαντική σχέση, η οικογενειακή ζωή, ακόμη και η επαγγελματική αποκατάσταση δεν απαλλάσσουν τη σύγχρονη ύπαρξη από το στρες. Πολύ περισσότερο δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε στον ορισμό της ευτυχίας. Ομως αναγνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά της δυστοπίας. Και με αυτά ερχόμαστε αντιμέτωποι ακολουθώντας το «αρνητικό μονοπάτι». Με το να σκεφτόμαστε περισσότερο τους χαμένους στη ζωή, το αναπόφευκτο του θανάτου, το αναπόφευκτο του πόνου ή την αδυναμία της ασφάλειας, επιτυγχάνουμε κάτι σαν την ευτυχία. Η διαχείριση της δυστοπίας έχει να κάνει με την παραδοχή της αποτυχίας, την απαισιοδοξία, την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα ως κινητήριες δυνάμεις δημιουργικότητας που δείχνουν ότι πολύ πιο σημαντικό από το να βλέπεις θετικά είναι να βλέπεις με ειλικρίνεια. Αυτή η πεσιμιστική αντίληψη ενώνει συγγραφείς, εικαστικούς καλλιτέχνες, σκηνοθέτες, σχεδιαστές μόδας, δημιουργούς από διαφορετικά πεδία έκφρασης, οι οποίοι, όπως δείχνουν με τα έργα τους, εμπνέονται από τη σύγχρονη δυστοπία, εμφανώς τονισμένη με το περίγραμμα της Covid-19 πραγματικότητας.

Στο σινεμά. Ο κινηματογράφος μάς δίνει τις πρώτες εικόνες και θέτει τα θέματα της επικαιρότητας. Στο ανορθόδοξο «Titane» η ρουμάνα σκηνοθέτρια Ζουλιά Ντικουρνό μιλά για αγάπη, οργή και μοναξιά προχωρώντας τη συζήτηση για τη μετάλλαξη, τον υπαρξιακό φόβο, την ταυτότητα. Η ιστορία της συνάντησης μιας νεαρής γυναίκας με πλάκες τιτανίου στο κεφάλι της, έπειτα από τροχαίο ατύχημά της όταν ήταν παιδί, κι ενός πατέρα που αναζητά τον χαμένο γιο του έγινε ένα μείγμα επιστημονικής φαντασίας, μαύρης κωμωδίας, ερωτικού θρίλερ και ταινίας τρόμου που κατάγεται από το σινεμά του Ντέιβιντ Κρόνενμπεργκ. Ο Ντενί Βιλνέβ, από την άλλη, επέστρεψε στο μυθιστόρημα του Φρανκ Χέρμπερτ δημιουργώντας τη νέα ερμηνεία του «Dune» ως μια πολυεπίπεδη αλληγορία για τη γοητεία και διαχείριση της εξουσίας, τον ρόλο των φύλων, τα παιχνίδια της μοίρας, τις στρατηγικές της πολιτικής οικονομίας, τις οικολογικές ανησυχίες, τις εσωτερικές φιλοσοφίες. Το «Dune» του Βιλνέβ πέτυχε εκεί που η προηγούμενη προσέγγιση του Ντέιβιντ Λιντς πριν από χρόνια απέτυχε: να δείξει τη σημασία ενός μυθιστορήματος που πριν από 57 χρόνια εξερεύνησε την οικολογία και τον περιβαλλοντισμό και επηρέασε με αυτές τις ιδέες το νεανικό κοινό που δείχνει ενδιαφέρον για ξηρασίες και έλλειψη υδάτων.

Η μόδα του dystopia-core. Παράλληλα η σκοτεινή αισθητική του πρόσφατου «The Matrix Resurrections» όπως και τα online παιχνίδια ρόλων εικονογραφούν μια τάση την οποία οι σχεδιαστές μόδας επεξεργάζονται ως το επόμενο στυλιστικό βήμα μετά το γκοθ παρουσιάζοντάς το ως «dystopia-core». «Η ιδέα ότι η αισιοδοξία δεν αντικατοπτρίζει την τρέχουσα εποχή μας αντανακλά αυτό που αντιπροσώπευαν οι πανκ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’70», επισημαίνει στην «Guardian» η καθηγήτρια μόδας Ζάρα Ανισανσλίν εξηγώντας το dystopia-core ως μια αντίδραση στη συγκυρία του παρόντος με τη μόδα να προβάλλει ρούχα μετα-αποκαλυπτικής σύλληψης. «Η εμπειρία τού να ζεις μέσα από μια πανδημία μοιάζει κάπως με αυτή του πολέμου: και οι δύο είναι τραυματικές συλλογικές εμπειρίες, και οι δύο έχουν ανθρώπους που μάχονται στην πρώτη γραμμή, και οι δύο οδηγούν σε μεγάλο αριθμό θανάτων», λέει.

Οι συλλογές Balenciaga, Rick Owens, A Cold Wall* είτε αναφέρονται σε χειμερινές είτε σε καλοκαιρινές εποχές παρουσιάζουν τα ρούχα ως ένα είδος πανοπλίας ενάντια στον εχθρικό έξω κόσμο. Εναν κόσμο που γεμίζει από εξωτερικά παθογόνα, για τον οποίο η μόδα δημιουργεί μια αυτόνομη, ευκρινή φιγούρα, η οποία δεν τυλίγεται με κρόσσια, κασκόλ ή φούντες για να ξεχωρίζει στην ηρεμία του πλήθους. Σε αυτό το νέο τοπίο τα απόκοσμα όντα του Ρικ Οουενς ξεπρόβαλαν ως μια νέα αστραφτερή εκδοχή εξωγήινων των οποίων το διαστημόπλοιο ναυάγησε στην ομίχλη του φετινού χειμώνα.

Και με το videogame Afterworld: The Age of Tomorrow ο σχεδιαστής του Balenciaga Ντέμνα (Γκβασάλια) κάνει προβολή στο 2031, όπου μία δεκαετία αργότερα οραματίζεται ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι θα έχουν παλέψει μέσα από τις αγωνίες της σημερινής σκοτεινής εποχής μας για να φτάσουν σε ένα καλύτερο μέρος, έχοντας θωρακίσει το σώμα τους με τις μεσαιωνικές μπότες πανοπλίας α λα Balenciaga Χειμώνας 2021: «Οι άνθρωποι θα συνεχίσουν να φοράνε ρούχα που αγαπούν μέχρι να λιώσουν. Ετσι τα πράγματα πάνω τους φαίνονται φθαρμένα, τσαλακωμένα, συντριμμένα» είναι η πρόβλεψή του για το μέλλον.

Η λογοτεχνία της πανδημίας. Στο πρώτο κεφάλαιο του μυθιστορήματός του «How High We Go in the Dark» ο Σεκόια Ναγκαμάτσου συστήνεται για πρώτη φορά στο λογοτεχνικό κοινό του. Η ιστορία του τοποθετιέται χιλιάδες χρόνια στο μέλλον, με επιστήμονες στα απομακρυσμένα όρη Αλτάι της Σιβηρίας να εντοπίζουν τα λείψανα μιας προϊστορικής γυναίκας την οποία ονομάζουν Ανι. Το σώμα της είναι άθικτο, μουμιοποιημένο από τον μόνιμο παγετό στον οποίο για χρόνια είχε εγκλωβιστεί, όμως λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη απελευθερώνεται από την παγωμένη σαρκοφάγο του. Αλλά αυτή η θαυμάσια ανακάλυψη έχει απρόβλεπτες συνέπειες. Ο εγκέφαλος της Ανι έχει μολυνθεί με ένα προηγουμένως άγνωστο και τώρα ενεργοποιημένο ξανά παθογόνο. Η επιστημονική αποστολή τίθεται σε καραντίνα. Αλλά σε μια αναπόφευκτη αλυσίδα παραβιάσεων της βιοασφάλειας, η ασθένεια που γίνεται γνωστή ως αρκτική πανώλη εξαπλώνεται γρήγορα στον υπόλοιπο κόσμο. Ο Ναγκαμάτσου έγραψε το «How High We Go in the Dark» πριν από την έναρξη της πανδημίας, όμως το μυθιστόρημά του είναι σχεδόν προφητικό. Περιγράφει υπηρεσίες υγειονομικής περίθαλψης που φτάνουν σε οριακό σημείο, στάδια που χρησιμοποιούνται ως νεκροτομεία, γράφει για ελλείψεις και απαγορεύσεις κυκλοφορίας, για πρώτο και δεύτερο κύμα και ανησυχητικές παραλλαγές. Ο Ναγκαμάτσου δίνει ιδιαίτερη προσοχή στους δυσανάλογους τρόπους με τους οποίους η κοινωνική τάξη και η υλική φτώχεια γίνονται καθοριστικοί παράγοντες για το πώς οι κοινότητες βιώνουν τον αντίκτυπο της πανδημίας. «Κάτι άλλαξε σιγά σιγά μεταξύ μας καθώς εξελίχθηκε ο ιός», λέει ο ιατροδικαστής του, ο οποίος εργάζεται για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της νόσου. «Ισως να ήταν η έλλειψη χώρου και έτσι μείναμε παγιδευμένοι όλοι μαζί. Εκτός από τις ώρες που περάσαμε στη δουλειά, όλοι φοβισμένοι, χωρίς να έχουμε κάπου να πάμε».

Εκθεση για το αλλόκοτο. Το απεχθές, το κατά την Τζούλια Κρίστεβα «αποκείμενο» (abject) που εξηγεί στο βιβλίο της «Powers of Horror» ως την ανθρώπινη αντίδραση σωματικών εκκρίσεων εξαιτίας μιας επαπειλούμενης κατάρρευσης του νοήματος και της απώλειας της διάκρισης μεταξύ εαυτού και άλλου, είναι η κεντρική ιδέα μιας εικαστικής έκθεσης στο Βερολίνο. Ο οκταγωνικός χώρος τέχνης Σίνκελ Παβίλιον κατακλύστηκε από πλάσματα με ανατομικά χαρακτηριστικά, μορφές εξωγήινες, με γλυπτά από σιλικόνη που μοιάζουν με ομφάλιους λώρους και εντόσθια κρεμασμένα από την οροφή, στάζοντας – και περιστασιακά εκτοξεύοντας – ένα παχύρρευστο υγρό στο χρώμα της σάρκας. Πρόκειται για τη συνύπαρξη με το αλλόκοτο έτσι όπως τη συγκροτούν τα έργα του ελβετού καλλιτέχνη Χανς Ρουέντι Γκάιγκερ (δημιουργός του Alien στην ομώνυμη ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ) και της καλλιτέχνιδας από τη Νότια Κορέα Μίρε Λι. Η επιμελήτρια της έκθεσης Ανιές Γκρίτσκοβσκα επέλεξε τα έργα των δύο καλλιτεχνών που τους χωρίζουν ο χρόνος και η γεωγραφική απόσταση αλλά τους συνδέει η προέλευση του τρόμου. Σε αυτό που η Κρίστεβα εντοπίζει στις «σωματικές πραγματικότητες» και «στη διάκριση μεταξύ του τι είναι εαυτός και τι είναι άλλο».