Το μέλλον των κομμάτων

Η κρίση των κομμάτων είναι μια φράση που ακούγεται με διάφορους τρόπους από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Είναι από αυτούς τους «κοινούς τόπους» που χρησιμοποιούμε για φαινόμενα που συχνά δεν συνδέονται απαραίτητα, όμως, μας βοηθούν να έχουμε μια βολική μετωνυμία που επιτρέπει έναν βαθμό συνεννόησης, όταν προσπαθούμε να τα ερμηνεύσουμε. Θα μπορούσε κάποιος να υποστηρίξει ότι η ιστορία των πολιτικών κομμάτων ήταν μια ιστορία αλλεπάλληλων κρίσεων διαφόρων παραλλαγών της ίδιας της μορφής του πολιτικού κόμματος. Για παράδειγμα, η εμφάνιση του μαζικού κόμματος, σε μεγάλο βαθμό σε συσχέτιση με τα εργατικά, σοσιαλιστικά ή κομμουνιστικά κόμματα (και εν πολλοίς ως απάντηση σε αυτά με τα μεγάλα συντηρητικά ή χριστιανοδημοκρατικά κόμματα) με τις μεγάλες οργανώσεις και τη διαμόρφωση ενός «παράλληλου σύμπαντος» κομματικών πρακτικών που επέτρεπαν την αναγνώριση των συμφερόντων μεγάλου τμήματος της κοινωνίας, συνδέθηκε με την κρίση ενός προηγούμενου μοντέλου που κυρίως αντιπροσώπευε συσπειρώσεις εκπροσώπων των ελίτ στις πρώιμες μορφές κοινοβουλευτισμού.

Αντίστοιχα, η εμφάνιση των σύγχρονων «κομμάτων – καρτέλ», για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση που έχουν προτείνει από τη δεκαετία του 1990 οι Ρίτσαρντ Κατς και Πίτερ Μερ, δηλαδή κομμάτων που κυρίως έχουν αναφορά το κράτος και τη διαχείρισή του και όχι την κοινωνία των πολιτών και τα ανταγωνιστικά συμφέροντα που συγκροτούνται εκεί, στην πραγματικότητα αντιπροσώπευε την κρίση των μαζικών κομμάτων (ή της μετεξέλιξής τους σε «πολυσυλλεκτικά»), μέσα από την αποδιάρθρωση προηγούμενων παραδοσιακών συνεκτικών κοινωνικών αναγνωρίσεων, τη σταδιακή αναίρεση του κοινωνικού κράτους και την εμφάνιση διάφορων «στεγανών» απέναντι στα συμφέροντα και τις διεκδικήσεις των υποτελών τάξεων.

Και βέβαια υπάρχει το ερώτημα εάν η εμφάνιση στη δεκαετία του 2010 κομμάτων διαμαρτυρίας που διεκδίκησαν να είναι «εκτός συστήματος», σε διάφορες παραλλαγές, αποτέλεσε μια έκφραση κρίσης και του μοντέλου του «κόμματος – καρτέλ». Βεβαίως έχει μεγάλο ενδιαφέρον, το πώς, ιδίως στον ευρωπαϊκό Νότο, διάφορα κόμματα διαμαρτυρίας με γοργούς ρυθμούς υιοθέτησαν ουκ ολίγες από τις πρακτικές των κομμάτων – καρτέλ, συμπεριλαμβανομένης της αυτονομημένης «ηγετικής ομάδας». Ιδίως από τη στιγμή που όχι μόνο ανέλαβαν κυβερνητικές ευθύνες αλλά και απέκτησαν αρκετά από τα γνωρίσματα των κομμάτων του κράτους.

ΙΣΧΥΡΑ ΜΕΝ, ΑΛΛΑ… Με τυπικούς όρους το κομματικό φαινόμενο παραμένει ισχυρό: οι εκλογές διεξάγονται ανάμεσα σε κόμματα, τελετουργίες, όπως είναι οι αντιπαραθέσεις στο κοινοβούλιο συνεχίζονται, και η πολιτική δημοσιότητα συχνά κυριαρχείται από θέματα όπως οι διαδικασίες εκλογής ηγέτη στα κόμματα. Αντίστοιχα, οι εκλογικές μετατοπίσεις και συσπειρώσεις εξακολουθούν να συσχετίζονται με τις βασικές διαιρέσεις στις κοινωνίες, την κοινωνική διαστρωμάτωση και ιεραρχία, τις ηλικιακές διαφορές, τις έμφυλες ταυτότητες, τις κοινωνικές αντιπαραθέσεις.

Ομως, μια πιο προσεκτική ματιά θα δείξει ότι παρότι οι κοινωνικές δυναμικές βρίσκουν την αντανάκλασή τους στις εκλογικές τάσεις, αυτό δεν σημαίνει ότι στη συνέχεια μεταφράζονται και σε πολιτικές που να αντιπροσωπεύουν αυτές τις δυναμικές. Ακόμη και κόμματα που διεκδίκησαν να εκπροσωπήσουν τη διαμαρτυρία δεν μπόρεσαν να αποφύγουν τη συμμόρφωση σε στρατηγικές που επιβάλλονταν από το συνδυασμό ανάμεσα στον εκβιασμό μορφών οικονομικών ολοκλήρωσης (και «παγκοσμιοποίησης») και το γεγονός ότι τα ίδια τα κράτη ενέγραφαν στην υλικότητα των μηχανισμών τους επιλογές που κάθε άλλο παρά ουδέτερες ήταν.

Παράλληλα, τα κόμματα δείχνουν να χάνουν τον «μορφωτικό» ρόλο που είχαν σε διάφορες στιγμές του 20ού αιώνα, όταν οι μαζικές κομματικές οργανώσεις και θεσμοί, ιδίως στην περίπτωση των εργατικών κομμάτων (αλλά όχι αποκλειστικά) λειτουργούσαν και ως ανταγωνιστικοί ιδεολογικοί μηχανισμοί, διαμορφώνοντας συνειδήσεις, παράγοντας γνώση και διαμορφώνοντας το δικό τους πολιτισμό. Αυτό εξηγεί γιατί σήμερα πολιτικές ταυτότητες διαμορφώνονται μέσα από άλλες διαδρομές και δικτυώσεις, χωρίς τη μεσολάβηση των κομματικών μηχανισμών.

Ομως, το ίδιο το γεγονός ότι εξακολουθούν να διαμορφώνονται ισχυρές πολιτικές ταυτότητες και αναγνωρίσεις, συχνά χωρίς να καταγράφονται στην «επίσημη» κομματική αντιπαράθεση ή τα ΜΜΕ αλλά με εκρηκτική εμφάνιση μέσα σε μεγάλα κινήματα και περιόδους μεγάλων πολιτικών ανακατατάξεων, δείχνει η εικόνα κοινωνιών που είναι πλήρως κατακερματισμένες και εξατομικευμένες, με ρευστές και διαρκώς μεταβαλλόμενες πολιτικές και ιδεολογικές αναγνωρίσεις είναι παραπλανητική. Οι υπαρκτές κοινωνικές διαιρέσεις, ανισότητες και αντιθέσεις εξακολουθούν να διαμορφώνουν ανάλογες ταυτότητες.

Σε αυτό το φόντο αυτό που παρουσιάζεται ως κρίση των κομμάτων ή ως δυσπιστία των πολιτών απέναντί τους, είναι ακριβώς η αδυναμία τους να εκπροσωπήσουν τις αγωνίες και τις επιδιώξεις μεγάλου μέρους της κοινωνίας που αισθάνεται όλο και περισσότερο ότι το πολιτικό σύστημα δεν πρόκειται πραγματικά να κάνει κάτι για όλα όσα αντιμετωπίζουν στη ζωή του. Μόνο που αυτό αναδεικνύει και το ερώτημα εάν μπορούν να υπάρξουν κομματικές δομές που θα εκπροσωπήσουν αυτή την αγωνία και το αίτημα του κοινωνικού μετασχηματισμού.