Το έργο του μετρό, οι μονοκοντυλιές, {LF}το μετάλλιο {LF}του Μαραθωνίου

Ηταν απόγευμα, περίπου τέτοια ώρα, όπως αυτή που γράφονται τούτες οι γραμμές. Χειμώνας του 2000, στα γραφεία των «ΝΕΩΝ» στη Χρήστου Λαδά. Το κείμενό μου δεν ήταν έτοιμο, το άγχος είχε χτυπήσει κόκκινο, οι φωνές των συναδέλφων γύρω δημιουργούσαν το γνωστό χάος που επικρατεί στα δημοσιογραφικά γραφεία, όταν άκουσα μια χαμηλή, σχεδόν διστακτική φωνή να με ρωτάει: «Είστε η κυρία Αδαμοπούλου;». Στα κλάσματα του δευτερολέπτου που πέρασαν μέχρι να σηκώσω τα μάτια μου από τα χαρτιά μου σκεφτόμουν «ποιος είναι και πόσο θα με καθυστερήσει». Οταν το βλέμμα μου είχε ολοκληρώσει τη διαδρομή του, πάγωσε. Απέναντί μου στεκόταν ο Αλέκος Φασιανός. Με ένα μπλε σακάκι, ένα κασκόλ περασμένο στον λαιμό του σαν τα φουλάρια των μορφών που ζωγράφιζε και ένα ντοσιέ στο χέρι. «Είμαι ο Αλέκος Φασιανός», μου είπε με αυτή τη χαρακτηριστική πάντα χαμηλή και λίγο βραχνή φωνή του. «Το ξέρω…» ψέλλισα. «Διάβασα τις προάλλες ένα κείμενό σας για τα έργα τέχνης που τοποθετούνται στους σταθμούς του μετρό. Και φτιάχνω κι εγώ ένα. Θέλετε να το δείτε και αν σας ενδιαφέρει να γράψετε;». Πρέπει να μου πήρε αρκετή ώρα για να μπορέσω να αρθρώσω μια λέξη. Ο Αλέκος Φασιανός είχε φτάσει ως το γραφείο μιας απολύτως άγνωστης συντάκτριας, που εργαζόταν μόλις λίγους μήνες, για να της δείξει τη δουλειά του και να της προτείνει να γράψει, όταν οι κορυφαίοι συνάδελφοι της εποχής θα έκαναν ουρά για να εξασφαλίσουν ένα τέτοιο θέμα. Δεν μπόρεσα να συγκρατήσω την απορία μου. «Γιατί όχι; Επειδή είστε νέα; Θα παλιώσετε κι εσείς!» ήταν η αποστομωτική απάντηση.

Η κουβέντα μαζί του ήταν απολαυστική. Με ενθουσιασμό παιδιού που δείχνει τις ζωγραφιές του μου εξηγούσε πώς ήταν παλιά το Μεταξουργείο, μιλούσε για τις θύμησές του από την περιοχή και για ποιο λόγο ήταν χαρούμενος που θα έμπαινε το έργο του σε αυτόν ειδικά τον σταθμό, σε μια γειτονιά που ήταν συνδεδεμένη με την παιδική του ηλικία. Εμοιαζε με έναν παραμυθά που ενώ έστηνε το παραμύθι του, την ίδια ώρα απολάμβανε και κάθε σημείο της αφήγησής του. Και το κατάλαβα όταν ήρθε η ώρα να γράψω τη συνέντευξη. Μπορεί να ήταν το πρώτο μου, ίσως, δισέλιδο, αλλά ο Αλέκος Φασιανός το είχε κάνει παιχνιδάκι με τον τρόπο του.

Τα χρόνια κύλησαν κι εκείνος δραστήριος στην Ελλάδα και στο εξωτερικό έβρισκε συχνά πυκνά μια αφορμή για επικοινωνία: ένα καινούργιο βιβλίο, μια έκθεση στο Παρίσι, μια άλλη στην Ιαπωνία, ένα βραβείο… «Ελα πια με αυτό το “κ. Φασιανέ”. Αλέκο με λένε» ξεκινούσε κάθε φορά την τηλεφωνική μας συνομιλία. Και ήταν πάντα πρόθυμος να διατυπώσει άποψη για ένα θέμα, ακόμη κι αν δεν ήταν αμιγώς εικαστικό, καθώς πίσω από τον καλλιτέχνη που ξεκινούσε τις φράσεις του κομπιάζοντας πολλές φορές, βρισκόταν ένας πολίτης με άποψη, που δεν αρνιόταν να πει τη γνώμη του χωρίς να μπει στη διαδικασία πολλές φορές να φιλτράρει αν τα λεγόμενά του μπορεί και να ενοχλούσαν κάποιους.

ΤΑ ΜΟΛΥΒΙΑ ΣΤΟ ΓΙΛΕΚΟ. Εβρισκε πάντα χρόνο για έναν καφέ κι από τις αναρίθμητες τσέπες εκείνου του στρατιωτικού τύπου γιλέκου που δύσκολα αποχωριζόταν έβγαιναν πάνω στο τραπέζι χρωματιστά μολύβια και στιλό, έτοιμα να πιάσουν δουλειά. Να φτιάξουν μια φιγούρα, έτσι, στο πόδι. «Αυτό δικό σου», έλεγε κάθε φορά που έχωνε δειλά – χωρίς ίχνος έπαρσης ή ύφος ανθρώπου που χαρίζει κάτι – ένα χαρτάκι με μια ζωγραφιά του ανάμεσα στα χαρτιά μου. Κατάλογοι και βιβλία, κάρτες, προσκλήσεις από εκθέσεις του έφταναν κατά καιρούς στο γραφείο με τη διεύθυνση γραμμένη με το χέρι του και μια πινελιά του: έναν μισό ήλιο, ένα αγόρι μονοκοντυλιά με το φουλάρι του να ανεμίζει, ένα πορτρέτο κάποιου που κάπνιζε. Μοίραζε τη δουλειά του απλόχερα, σαν να ήθελε να φτάσει παντού, χωρίς δεύτερες σκέψεις. Με μόνο έναν όρο: για κάποιο, απροσδιόριστο, λόγο να είχε θεωρήσει ότι ταιριάζεις στο δικό του, ιδιαίτερο σύμπαν. Εκεί όπου ο Ομηρος συναντούσε την Παλαιά Διαθήκη, η Ωραία Ελένη τον Αβεσσαλώμ και όπου ο έρωτας και η καθημερινότητα μπορούσαν να αναχθούν στα ύψη ενός μύθου.

Οταν του ζήτησα να κάνει ποδαρικό στη στήλη «Μάτια ερμητικά κλειστά», όση ώρα μου διηγούνταν τα όνειρά του που θα φιλοξενούνταν στην καινούργια σελίδα, είχε τα μάτια του πραγματικά κλειστά, σαν να ονειρευόταν εκείνη τη στιγμή, μέσα στο σαλόνι του κεντρικού ξενοδοχείου όπου είχαμε συναντηθεί. Είχα την ευκαιρία να τον παρατηρήσω με προσοχή χωρίς να με βλέπει. Η όψη του θύμιζε ένα θυμωμένο παιδί και έναν ηλικιωμένο φιλόσοφο συνάμα που, ενώ έδειχνε έτοιμος να γκρινιάξει, σύντομα θα άλλαζε τη ροή της σκέψης του προς μια θετική και συχνά γενναιόδωρη κατεύθυνση. Και όπως πάντα στην αρχή οι λέξεις έβγαιναν αργά, μία προς μία, και λίγες στιγμές αργότερα ήταν σχεδόν αδύνατον να τον διακόψεις: σαν οι ιδέες να έβγαιναν από ένα βρυσάκι που μεταμορφωνόταν σε κρουνό.

ΔΩΡΟ ΣΕ 50.000 ΔΡΟΜΕΙΣ. Η τελευταία φορά που είδα τον Αλέκο Φασιανό ήταν τον Οκτώβριο του 2019. Εναν χρόνο πριν, είχε πέσει η ιδέα από τον τότε συντονιστή του Μαραθωνίου της Αθήνας, τον Μάκη Ασημακόπουλο, να αποκτήσει η διοργάνωση καινούργια μετάλλια για τους δρομείς, που θα έφεραν σπουδαίες εικαστικές υπογραφές. Υστερα από πολλές και μεγάλες συζητήσεις καταλήξαμε ότι το πρώτο μετάλλιο της σειράς θα έπρεπε να είναι δημιουργία τού πλέον δημοφιλούς έλληνα ζωγράφου, του Αλέκου Φασιανού. Ποιος θα πήγαινε όμως να του το προτείνει; Κανείς δεν ήθελε, διότι πριν από μερικά χρόνια η ίδια διοργάνωση του είχε προτείνει να σχεδιάσει τη δάδα της μαραθώνιας φλόγας. Εκείνος ενθουσιασμένος όχι μόνο τη σχεδίασε, της έβαλε φτερά, έφερε και έτοιμη, χρωματισμένη τη μακέτα, αλλά τελικά το εγχείρημα δεν υλοποιήθηκε. Ο κλήρος έπεσε σε μένα. Πριν φτάσω στο σπίτι, στου Παπάγου, η σύζυγός του Μαρίζα με είχε ενημερώσει ότι ο ζωγράφος δεν ήταν πολύ καλά στην υγεία του και ότι δυσκολευόταν να μιλήσει. Κάθισα δίπλα του, του εξήγησα την ιδέα του μεταλλίου και του διευκρίνισα ότι δεν θα υπήρχε αμοιβή, αλλά ότι το έργο του – η μάχη του Μαραθώνα – θα κατέληγε στο στήθος 50.000 δρομέων. «Να το κάνουμε», ήταν η απάντηση. Επέμεινα και επανέλαβα ότι θα ήταν αφιλοκερδής η συμμετοχή του. «Ναι, αλλά θα το πάρουν τόσοι άνθρωποι…» μου είπε. Του αρκούσε που όσοι θα τερμάτιζαν θα επιβραβεύονταν με ένα έργο του. Η συμφωνία είχε κλείσει. «Πότε θα το έχεις έτοιμο;» τον ρώτησα. Τράβηξε ένα χαρτί από μια στοίβα που είχε μπροστά του. Πήρε τα μολύβια κι άρχισε να φτιάχνει τους Πέρσες. Ολα με μία κίνηση. Σαν να υπήρχε η παράσταση στο μυαλό του και την αντέγραφε. Κάποια στιγμή σταμάτησε. Το βλέμμα της Μαρίζας μαρτυρούσε πως έπρεπε να διακόψουμε. Λίγες ημέρες αργότερα πέρασα και παρέλαβα το τελειωμένο σχέδιο.

Οταν έφτασε η ώρα της παρουσίασης, δεν μπορούσε πλέον να μιλήσει καθόλου. Δεν απογοήτευσε όμως διοργανωτές και δημοσιογράφους που τον περίμεναν. Εφτασε στην ώρα του στην Πινακοθήκη Γκίκα της οδού Κριεζώτου. Κάθισε στο πάνελ, συγκατένευε όσα έλεγε ο Κώστας Βαρώτσος (δημιουργός του επόμενου μεταλλίου) που είχε αναλάβει να βοηθήσει την κατάσταση, φωτογραφίστηκε και αποχώρησε. Πήγαμε μαζί ως το αυτοκίνητο. Οταν κάθισε στη θέση του συνοδηγού, του έπιασα το χέρι και τον ευχαρίστησα. «Ξέρω πόσο δύσκολο ήταν για σένα να έρθεις σήμερα». Μου τράβηξε το μανίκι για να με φέρει πιο κοντά. Μου ψιθύρισε μια λέξη στο αφτί. Θα μου επιτρέψετε να μην τη μοιραστώ μαζί σας, αλλά να είναι εκείνη που θα θυμάμαι πιο πολύ από εκείνον.

«Αθωότητα σε συνεχή {LF}κατάσταση ανταρσίας»

«Δύο είναι οι δυνάμεις που διεκδικούνε τον πρώτο ρόλο στη διαμόρφωση ενός έργου τέχνης: η σοφία και η σπάθα του Μεγαλεξάντρου (…) Σπάθα του Φασιανού δεν εστάθηκε όπως σε τόσους άλλους η τεχνική του αλλά ο μύθος των παιδικών του χρόνων. Και σοφία του – ασπίδα του – η επιμονή να τον διατηρεί και να τον αναπτύσσει με τρόπο ανένδοτο, ακόμη και με όλα του τα ελαττώματα που τα μετατρέπει σε χάρμα οφθαλμών για τους άλλους, έτσι σαν αγριοτριανταφυλλιά που δεν μπολιάζεται μα που ωστόσο ξέρει ν’ ανθίσει. Τυχαίο δεν είναι ότι σε μια στιγμή που οι περισσότεροι καλλιτέχνες με απελπισία είχανε καταθέσει τα όπλα μπροστά στη χιλιομεταχειρισμένη παραστατική ζωγραφική, εκείνος για να ‘χει ακριβώς διατηρήσει σε συνεχή κατάσταση ανταρσίας την ιδιότυπη αθωότητά του, επέτυχε να διαχύσει ένα είδος δροσιάς που οι κουρασμένοι των σημερινών μεγαλουπόλεων, όχι χωρίς κάποιαν έκπληξη, αποδεχθήκανε σαν ευεργετική  βροχούλα».

Οδυσσέας Ελύτης, Ανοιχτά χαρτιά, εκδ. Ικαρος, Αθήνα 1987

«Για ποιον νομίζεις πως μιλώ; Για τι θα μίλαγα λοιπόν δίχως εσένα; Τι ξέρω; Ο ουρανός είναι πιο ψηλά από τις στέγες. Αυτός που γράφω το όνομά του, που το όνομά του έμαθα να λέω, αυτός ο Φασιανός, ω Φασιανέ! Θυμάμαι τις πρώτες μέρες, την πρώτη έκπληξη, ενός καινούριου τρόπου ν΄ αγαπάς…».

Λουί Αραγκόν, Φασιανός, εκδ. Κέδρος, Αθήνα 1980

«Εχετε παρατηρήσει τον αέρα που φυσά τόσο συχνά στα έργα του Φασιανού, ανακατεύοντας τα μαλλιά και φουσκώνοντας τα φαρδιά ρούχα, έναν αέρα που μοιάζει να προέρχεται από τα έγκατα των μύθων, μια διακριτική, σχεδόν αδιόρατη, υπενθύμιση του μύθου του Αιόλου: ο σύγχρονος καλλιτέχνης γνέφει προς τον αρχαίο ομότεχνό του. (…) Ο άνεμος ποτέ δεν είχε ηλικία, γι’ αυτό και δεν απέκτησε συγκεκριμένη μορφή. Δίνοντας στον άνεμο ένα πρόσωπο του δίνεις και μια ηλικία. Είναι ο ίδιος άνεμος που διαπνέει τις σελίδες της Οδύσσειας, ο ίδιος που φουσκώνει τα πανιά του Οδυσσέα καθ’ οδόν προς τις Σειρήνες, ο ίδιος που ανακατεύει τα μαλλιά των τόσο μοντέρνων μορφών του Φασιανού. Δεν έχει ηλικία, ούτε άλλωστε και οι μορφές του Φασιανού διότι κατοικούν σ’ έναν τόπο άχρονο, αντίστοιχο με της τράπουλας και των οικοσήμων».

Ζακ Λακαριέρ, Φασιανός – Μυθολογίες του καθημερινού,
εκδ. Εθνική Πινακοθήκη, Αθήνα 2004