Ωριμο χάος

Ενα ωραίο ιταλικό μυθιστόρημα, που έγινε εξίσου ωραία ταινία, λεγόταν «Ησυχο χάος»: έδειχνε πώς μια εσωτερική έκρηξη, που δεν βρίσκει τρόπο να εκφραστεί, μπορεί να αλλάξει τη ζωή ενός ανθρώπου και των γύρω του. Κάτι παρόμοιο, αλλά στη δημόσια σφαίρα και με επιπτώσεις για όλη την ανθρωπότητα, λαμβάνει χώρα, αυτές τις μέρες, μπροστά στα μάτια μας.

Η συνειδητή ή ασυνείδητη επίδειξη μοιρολατρίας από τη διεθνή κοινότητα είναι το ένα από τα βαριά δεδομένα τής οιονεί πολεμικής κρίσης που επωάζεται, λόγω της ρωσικής στάσης έναντι της Ουκρανίας. Τα άλλα έχουν σχέση με τον ρόλο της Ρωσίας, και γενικότερα των «αυταρχικών δυνάμεων», τη φύση και τη λειτουργία του ΝΑΤΟ, και γενικότερα των διεθνών αμυντικών οργανισμών, καθώς και την έννοια και την πρακτική του πολέμου καταμεσής της τεχνολογικής κοσμογονίας. Τα τέσσερα δεδομένα – ρωσική επιθετικότητα, αδυναμίες του ΝΑΤΟ, «υβριδοποίηση» του πολέμου, υπνοβασία προς το αναπότρεπτο – όχι απλώς συνδέονται, αλλά αλληλοτροφοδοτούνται. Πιστεύω ότι χρειάζεται να τα γνωρίζουμε και να τα συζητάμε, να μένουμε ψύχραιμοι, αλλά να διακρίνουμε ανάμεσα στην ωριμότητα των εξελίξεων, υπό την έννοια της αποκρυστάλλωσής τους, και τη δημοκρατική ωριμότητα, που απαιτεί προετοιμασία χωρίς αυταπάτες για όλα τα ενδεχόμενα.

Η Ρωσία του Πούτιν δεν κρύβει ούτε τις φιλοδοξίες για κάποιου είδους ανασύσταση της σοβιετικής «αυτοκρατορίας», ούτε τις διαθέσεις να δοκιμάσει μέχρι το απώτατο όριό τους τις αντοχές της Δύσης. Είτε εισέλθουν τελικά, όπως είναι το πιθανότερο, τα ρωσικά στρατεύματα στην Ουκρανία, είτε όχι, τα πράγματα έχουν πάρει αμετάκλητα μια νέα τροπή: μια ισχυρή στρατιωτικά χώρα και ένα αυταρχικό αλλά, στην επιφάνεια τουλάχιστον, στηριζόμενο στη λαϊκή βούληση καθεστώς έχουν περάσει από τα λόγια στην πράξη – γιατί είναι πράξη η εγκατάσταση στα σύνορα μιας χώρας, της οποίας ανοικτά αμφισβητείται η εδαφική ακεραιότητα, 100.000 στρατιωτών, της μεγαλύτερης τέτοιου είδους επιχείρησης μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Η φύση του καθεστώτος και το πρόσωπο του ηγέτη της Ρωσίας έχουν σημασία, όπως και η συγκυρία – εστίαση της παγκόσμιας προσοχής στην πανδημία, ενεργειακή κρίση, άρα ευχέρεια «κινήσεων» από έναν ενεργειακό γίγαντα – καθώς και οι εγγενείς αδυναμίες του «αντιπάλου δέους»: αποδυναμωμένες διεθνώς και σπαρασσόμενες από το φάσμα του εμφύλιου σπαραγμού Ηνωμένες Πολιτείες, εκτός γεωπολιτικών και γεωστρατιωτικών εξελίξεων Ευρωπαϊκή Ενωση και ένα ΝΑΤΟ ξεπερασμένο από τις εξελίξεις, φτιαγμένο για «πρόληψη» αλλά αμήχανο την ώρα της πράξης, με μικρή συνοχή, επιφανειακή ηγεσία (ο νυν επικεφαλής φιλοδοξεί να μεταπηδήσει στην Κεντρική Τράπεζα της χώρας καταγωγής του…) και, κυρίως, ελάχιστη αυτονομία έναντι των (αποδυναμωμένων) ΗΠΑ.

Πρέπει να απαντηθεί και ένα ερώτημα – ταμπού, που αιτιολογεί εν μέρει τον παγκόσμιο εφησυχασμό: μα είναι δυνατόν να ξεσπάσει ένας γενικευμένος πόλεμος σήμερα; Χρήσιμο είναι να θυμόμαστε, πρώτον, ότι μια στρατιωτική εμπλοκή της Δύσης δεν θα πάρει μεν μορφή μάχης χαρακωμάτων, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλείεται να λάβει τη σύγχρονη, και ακόμα αδοκίμαστη σε αυτό το μέγεθος, μορφή κυβερνοσύγκρουσης και πυρών με «χειρουργικά» και εξ αποστάσεως χτυπήματα. Και δεύτερον, ότι οι πόλεμοι ανά τον κόσμο (Συρία, Υεμένη, Αιθιοπία, Σουδάν, Κονγκό και πολλοί άλλοι), οι εστίες δυνητικής έκρηξης (Μέση Ανατολή, πολλές «γειτονιές» της Αφρικής, Τουρκία, Ιράν, χερσόνησος Κορέας, ζώνη Κίνας, Βοσνία), αλλά και, από το 2014 και την εισβολή στην Κριμαία, η εμπόλεμη κατάσταση στην ίδια την Ουκρανία δεν έχουν σταματήσει. Η ποιοτική διαφορά συνίσταται στην πιθανότητα αλλαγής επιπέδου ενόψει του εκβιαστικού «διλήμματος» που θέτει η Ρωσία στο ΝΑΤΟ και κατ’ επέκταση στη σημερινή ισορροπία δυνάμεων: ή με αφήνετε να ξαναφτιάξω ζώνη επιρροής στα παλιά σοβιετικά εδάφη και δέχεστε οι ΗΠΑ να περιοριστούν σε ρόλο παρατηρητή στην άμυνα της Ευρώπης ή σας δοκιμάζω επιτιθέμενη στην Ουκρανία και συνεργαζόμενη με την Κίνα. Εναντι ενός τέτοιου διλήμματος, η απάντηση της δημοκρατίας δεν μπορεί να είναι η υποταγή στο μοιραίο. Για να αποφευχθεί η σύγκρουση χρειάζεται πυγμή – διεθνής ενότητα, αμυντική εγρήγορση και οικονομικές κυρώσεις – τώρα.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος